commit c5111b1415e0b5ae668d9a33a7718bdb79616565 Spenser Truex <truex@equwal.com> 2026-10-04 23:10:07 -0700 Restore post and page attachments from the original site files
pages/25-noveloj.md | 2 +- pages/books.md | 4 +- pages/meti-limon.md | 4 +- pages/sten-johansson.md | 2 +- posts/Learn-Kanji-in-a-Fortnight.md | 2 +- posts/dmenu-scripts-repo-released.md | 2 +- site/25-noveloj.html | 10 +- site/Learn-Kanji-in-a-Fortnight.html | 2 +- site/books.html | 8 +- site/dmenu-scripts-repo-released.html | 2 +- site/meti-limon.html | 10 +- site/postdata/Learn-Kanji-in-a-Fortnight.html | 2 +- site/postdata/dmenu-scripts-repo-released.html | 2 +- site/static/25-noveloj/25-noveloj.epub | Bin 0 -> 380426 bytes site/static/25-noveloj/25-noveloj.mobi | Bin 0 -> 339612 bytes site/static/25-noveloj/25-noveloj.pdf | Bin 0 -> 523395 bytes site/static/25-noveloj/25-noveloj.txt | 8515 ++++++++++++++++++++++++ site/static/25-noveloj/25-noveloj.zip | Bin 0 -> 195554 bytes site/static/8pan.png | Bin 0 -> 127012 bytes site/static/airplanecarrot.png | Bin 0 -> 728585 bytes site/static/antennapod-hours.jpg | Bin 0 -> 6010 bytes site/static/createfiltereddeck.png | Bin 0 -> 111649 bytes site/static/dbc | 5 + site/static/dbrowsel | 30 + site/static/dcpupower | 8 + site/static/ddmenu | 5 + site/static/dintel-backlight | 27 + site/static/dkeymap | 5 + site/static/dmenu_run | 2 + site/static/dmenupass | 6 + site/static/dmount | 114 + site/static/dopenrc-runlevel | 7 + site/static/drssadd | 35 + site/static/dshow | 6 + site/static/dsudo | 3 + site/static/dsysact | 26 + site/static/dtimer | 39 + site/static/dtmpl | 3 + site/static/dunmount | 28 + site/static/ewd1300.png | Bin 0 -> 263773 bytes site/static/fish.png | Bin 0 -> 21492 bytes site/static/fishdown.png | Bin 0 -> 102841 bytes site/static/fishup.png | Bin 0 -> 102180 bytes site/static/gifmatrix.gif | Bin 0 -> 1993197 bytes site/static/git-update-simple.sh.webp | Bin 0 -> 67778 bytes site/static/git-update-worker.sh.webp | Bin 0 -> 52968 bytes site/static/glider-catb.png | Bin 0 -> 724 bytes site/static/glosbe-bird.svg | 101 + site/static/hilda-dresen.jpg | Bin 0 -> 23641 bytes site/static/ircchat.webp | Bin 0 -> 9474 bytes site/static/johansson.jpg | Bin 0 -> 34514 bytes site/static/kanji-radicals.apkg | Bin 0 -> 33024 bytes site/static/kern-punkto-walnut.png | Bin 0 -> 32927 bytes site/static/norda-naturo/norda-naturo.epub | Bin 0 -> 103052 bytes site/static/norda-naturo/norda-naturo.mobi | Bin 0 -> 91996 bytes site/static/norda-naturo/norda-naturo.pdf | Bin 229319 -> 560339 bytes site/static/norda-naturo/norda-naturo.txt | 1057 +++ site/static/paodeacucar.jpg | Bin 0 -> 112690 bytes site/static/passmenu | 25 + site/static/passmenu-otp | 25 + site/static/path.txt | 26 + site/static/plan9qemu.webp | Bin 0 -> 141980 bytes site/static/radicalexample.png | Bin 0 -> 18070 bytes site/static/ruth.jpg | Bin 0 -> 233498 bytes site/static/sbm-0.1.tar.gz | Bin 0 -> 1286 bytes site/static/secondscrn.png | Bin 0 -> 49736 bytes site/static/serpentoj-cover.jpg | Bin 0 -> 51157 bytes site/static/serpentoj-en-la-puto.epub | Bin 0 -> 143629 bytes site/static/serpentoj-en-la-puto.mobi | Bin 0 -> 150298 bytes site/static/serpentoj-en-la-puto.pdf | Bin 0 -> 1874115 bytes site/static/smash.png | Bin 0 -> 391115 bytes site/static/sten-johansson/sten-johansson.epub | Bin 0 -> 149329 bytes site/static/sten-johansson/sten-johansson.mobi | Bin 0 -> 166741 bytes site/static/sten-johansson/sten-johansson.pdf | Bin 0 -> 265051 bytes site/static/sten-johansson/sten-johansson.txt | 3895 +++++++++++ site/static/unnazitheworld.jpg | Bin 0 -> 26540 bytes site/static/vortaro.png | Bin 0 -> 3656 bytes site/static/y-or-n | 5 + site/sten-johansson.html | 8 +- static/25-noveloj/25-noveloj.epub | Bin 0 -> 380426 bytes static/25-noveloj/25-noveloj.mobi | Bin 0 -> 339612 bytes static/25-noveloj/25-noveloj.pdf | Bin 0 -> 523395 bytes static/25-noveloj/25-noveloj.txt | 8515 ++++++++++++++++++++++++ static/25-noveloj/25-noveloj.zip | Bin 0 -> 195554 bytes static/8pan.png | Bin 0 -> 127012 bytes static/airplanecarrot.png | Bin 0 -> 728585 bytes static/antennapod-hours.jpg | Bin 0 -> 6010 bytes static/createfiltereddeck.png | Bin 0 -> 111649 bytes static/dbc | 5 + static/dbrowsel | 30 + static/dcpupower | 8 + static/ddmenu | 5 + static/dintel-backlight | 27 + static/dkeymap | 5 + static/dmenu_run | 2 + static/dmenupass | 6 + static/dmount | 114 + static/dopenrc-runlevel | 7 + static/drssadd | 35 + static/dshow | 6 + static/dsudo | 3 + static/dsysact | 26 + static/dtimer | 39 + static/dtmpl | 3 + static/dunmount | 28 + static/ewd1300.png | Bin 0 -> 263773 bytes static/fish.png | Bin 0 -> 21492 bytes static/fishdown.png | Bin 0 -> 102841 bytes static/fishup.png | Bin 0 -> 102180 bytes static/gifmatrix.gif | Bin 0 -> 1993197 bytes static/git-update-simple.sh.webp | Bin 0 -> 67778 bytes static/git-update-worker.sh.webp | Bin 0 -> 52968 bytes static/glider-catb.png | Bin 0 -> 724 bytes static/glosbe-bird.svg | 101 + static/hilda-dresen.jpg | Bin 0 -> 23641 bytes static/ircchat.webp | Bin 0 -> 9474 bytes static/johansson.jpg | Bin 0 -> 34514 bytes static/kanji-radicals.apkg | Bin 0 -> 33024 bytes static/kern-punkto-walnut.png | Bin 0 -> 32927 bytes static/norda-naturo/norda-naturo.epub | Bin 0 -> 103052 bytes static/norda-naturo/norda-naturo.mobi | Bin 0 -> 91996 bytes static/norda-naturo/norda-naturo.pdf | Bin 229319 -> 560339 bytes static/norda-naturo/norda-naturo.txt | 1057 +++ static/paodeacucar.jpg | Bin 0 -> 112690 bytes static/passmenu | 25 + static/passmenu-otp | 25 + static/path.txt | 26 + static/plan9qemu.webp | Bin 0 -> 141980 bytes static/radicalexample.png | Bin 0 -> 18070 bytes static/ruth.jpg | Bin 0 -> 233498 bytes static/sbm-0.1.tar.gz | Bin 0 -> 1286 bytes static/secondscrn.png | Bin 0 -> 49736 bytes static/serpentoj-cover.jpg | Bin 0 -> 51157 bytes static/serpentoj-en-la-puto.epub | Bin 0 -> 143629 bytes static/serpentoj-en-la-puto.mobi | Bin 0 -> 150298 bytes static/serpentoj-en-la-puto.pdf | Bin 0 -> 1874115 bytes static/smash.png | Bin 0 -> 391115 bytes static/sten-johansson/sten-johansson.epub | Bin 0 -> 149329 bytes static/sten-johansson/sten-johansson.mobi | Bin 0 -> 166741 bytes static/sten-johansson/sten-johansson.pdf | Bin 0 -> 265051 bytes static/sten-johansson/sten-johansson.txt | 3895 +++++++++++ static/unnazitheworld.jpg | Bin 0 -> 26540 bytes static/vortaro.png | Bin 0 -> 3656 bytes static/y-or-n | 5 + 144 files changed, 28027 insertions(+), 29 deletions(-)
diff --git a/pages/25-noveloj.md b/pages/25-noveloj.md index c9587c9..8e77af8 100755 --- a/pages/25-noveloj.md +++ b/pages/25-noveloj.md @@ -28,7 +28,7 @@ Esperanto Hejmpaĝo ## 25 Mallongaj Noveloj -[HTML ĉe literaturo.esperanto.net](http://literaturo.esperanto.net/noveloj/25.html) [txt](25-noveloj/25-noveloj.txt) [zip de txt](25-noveloj/25-noveloj.zip) [mobi](25-noveloj/25-noveloj.mobi) [pdf](25-noveloj/25-noveloj.pdf) [epub](25-noveloj/25-noveloj.epub) +[HTML ĉe literaturo.esperanto.net](http://literaturo.esperanto.net/noveloj/25.html) [txt](static/25-noveloj/25-noveloj.txt) [zip de txt](static/25-noveloj/25-noveloj.zip) [mobi](static/25-noveloj/25-noveloj.mobi) [pdf](static/25-noveloj/25-noveloj.pdf) [epub](static/25-noveloj/25-noveloj.epub)  diff --git a/pages/books.md b/pages/books.md index a989225..a2d4990 100755 --- a/pages/books.md +++ b/pages/books.md @@ -51,9 +51,9 @@ Chad Books #### Computing -- [DJVU](static/doug-hoyte-let-over-lambda.djvu) Let Over Lambda +- [DJVU](static/book/doug-hoyte-let-over-lambda.djvu) Let Over Lambda - Practical Common Lisp (a.k.a PCL) -- [part1 PDF](static/PAIP-part1.pdf) [part2 PDF"](static/PAIP-part2.pdf)Paradigms of Artifical Intelligence Programming (a.k.a PAIP) +- [part1 PDF](static/book/PAIP-part1.pdf) [part2 PDF"](static/book/PAIP-part2.pdf)Paradigms of Artifical Intelligence Programming (a.k.a PAIP) - Structure and Interpretation of Computer Programs (a.k.a SICP) - Coders at Work - The C Programming Language (a.k.a The K&R) diff --git a/pages/meti-limon.md b/pages/meti-limon.md index fd950a4..a8b9c68 100755 --- a/pages/meti-limon.md +++ b/pages/meti-limon.md @@ -20,9 +20,9 @@ Meti Limon ###### Legisto: Spenser Truex -[mp3](meti-limon.mp3) [mp3 malalta kvalito](meti-limon-malalta-kvalito.mp3) +[mp3](static/book/meti-limon.mp3) [mp3 malalta kvalito](static/book/meti-limon-malalta-kvalito.mp3) -[ogg](meti-limon.ogg) [ogg malalta kvalito](meti-limon-malalta-kvalito.ogg) +[ogg](static/book/meti-limon.ogg) [ogg malalta kvalito](static/book/meti-limon-malalta-kvalito.ogg) [Youtube](https://www.youtube.com/watch?v=L1JJMF8tgvo) diff --git a/pages/sten-johansson.md b/pages/sten-johansson.md index ef131ad..b2c5b71 100755 --- a/pages/sten-johansson.md +++ b/pages/sten-johansson.md @@ -6,7 +6,7 @@ links: - '[25 Noveloj](25-noveloj.html)' --- -[txt](sten-johansson/sten-johansson.txt) [mobi](sten-johansson/sten-johansson.mobi) [epub](sten-johansson/sten-johansson.epub) [pdf](sten-johansson/sten-johansson.pdf) +[txt](static/sten-johansson/sten-johansson.txt) [mobi](static/sten-johansson/sten-johansson.mobi) [epub](static/sten-johansson/sten-johansson.epub) [pdf](static/sten-johansson/sten-johansson.pdf) ###### HTML diff --git a/posts/Learn-Kanji-in-a-Fortnight.md b/posts/Learn-Kanji-in-a-Fortnight.md index 2a87806..ee8977a 100755 --- a/posts/Learn-Kanji-in-a-Fortnight.md +++ b/posts/Learn-Kanji-in-a-Fortnight.md @@ -33,7 +33,7 @@ Rep these really fast, 50/day. They just help to remember the next deck. It's here: [ankiweb](https://ankiweb.net/shared/info/627768060) -Or here: [mirror](static/simple-rtk.apkg) +Or here: [mirror](static/book/simple-rtk.apkg) This is where we have a bit of fun. Rather than trying to rep cards "really hard" with anki's algorithm, we accept that the purpose it merely to get the point where we kind of recognize these cards. Each day, setup a filtered deck for 300 fresh new cards cards. Review as many as you want. Rinse and repeat. diff --git a/posts/dmenu-scripts-repo-released.md b/posts/dmenu-scripts-repo-released.md index d8fa264..0e7f1ee 100755 --- a/posts/dmenu-scripts-repo-released.md +++ b/posts/dmenu-scripts-repo-released.md @@ -27,7 +27,7 @@ links: - `dkeymap` <a href="static/dkeymap" class="external-link">(file)</a>: select a keymap -- `dintelbacklight`<a href="static/dintelbacklight" class="external-link">(file)</a>: select backlight with dmenu or wjt (a scroll wheel) +- `dintelbacklight`<a href="static/dintel-backlight" class="external-link">(file)</a>: select backlight with dmenu or wjt (a scroll wheel) - `ddmenu` <a href="static/ddmenu" class="external-link">(file)</a>: use dmenu to select a dmenu script – dception diff --git a/site/25-noveloj.html b/site/25-noveloj.html index cbe6e96..f7e30d0 100755 --- a/site/25-noveloj.html +++ b/site/25-noveloj.html @@ -53,11 +53,11 @@ <h2 id="mallongaj-noveloj">25 Mallongaj Noveloj</h2> <p><a href="http://literaturo.esperanto.net/noveloj/25.html">HTML ĉe literaturo.esperanto.net</a> <a - href="25-noveloj/25-noveloj.txt">txt</a> <a - href="25-noveloj/25-noveloj.zip">zip de txt</a> <a - href="25-noveloj/25-noveloj.mobi">mobi</a> <a - href="25-noveloj/25-noveloj.pdf">pdf</a> <a - href="25-noveloj/25-noveloj.epub">epub</a></p> + href="static/25-noveloj/25-noveloj.txt">txt</a> <a + href="static/25-noveloj/25-noveloj.zip">zip de txt</a> <a + href="static/25-noveloj/25-noveloj.mobi">mobi</a> <a + href="static/25-noveloj/25-noveloj.pdf">pdf</a> <a + href="static/25-noveloj/25-noveloj.epub">epub</a></p> <p><img src="static/25-new.png" /></p> <p><span class="fishup"> </span></p> <p>in: <a href="tag/esperanto.html">esperanto</a></p> diff --git a/site/Learn-Kanji-in-a-Fortnight.html b/site/Learn-Kanji-in-a-Fortnight.html index 1e3c80c..b3ffa3e 100755 --- a/site/Learn-Kanji-in-a-Fortnight.html +++ b/site/Learn-Kanji-in-a-Fortnight.html @@ -54,7 +54,7 @@ RTK deck (RRTK) Recognition Remembering The Kanji</h4> <p>It’s here: <a href="https://ankiweb.net/shared/info/627768060">ankiweb</a></p> - <p>Or here: <a href="static/simple-rtk.apkg">mirror</a></p> + <p>Or here: <a href="static/book/simple-rtk.apkg">mirror</a></p> <p>This is where we have a bit of fun. Rather than trying to rep cards “really hard” with anki’s algorithm, we accept that the purpose it merely to get the point where we kind of recognize these cards. Each diff --git a/site/books.html b/site/books.html index 564ae85..ab03061 100755 --- a/site/books.html +++ b/site/books.html @@ -94,11 +94,11 @@ </ul> <h4 id="computing">Computing</h4> <ul> - <li><a href="static/doug-hoyte-let-over-lambda.djvu">DJVU</a> Let Over - Lambda</li> + <li><a href="static/book/doug-hoyte-let-over-lambda.djvu">DJVU</a> Let + Over Lambda</li> <li>Practical Common Lisp (a.k.a PCL)</li> - <li><a href="static/PAIP-part1.pdf">part1 PDF</a> <a - href="static/PAIP-part2.pdf">part2 PDF”</a>Paradigms of Artifical + <li><a href="static/book/PAIP-part1.pdf">part1 PDF</a> <a + href="static/book/PAIP-part2.pdf">part2 PDF”</a>Paradigms of Artifical Intelligence Programming (a.k.a PAIP)</li> <li>Structure and Interpretation of Computer Programs (a.k.a SICP)</li> diff --git a/site/dmenu-scripts-repo-released.html b/site/dmenu-scripts-repo-released.html index 4a8201b..ef8376e 100755 --- a/site/dmenu-scripts-repo-released.html +++ b/site/dmenu-scripts-repo-released.html @@ -55,7 +55,7 @@ <li><p><code>dkeymap</code> <a href="static/dkeymap" class="external-link">(file)</a>: select a keymap</p></li> - <li><p><code>dintelbacklight</code><a href="static/dintelbacklight" class="external-link">(file)</a>: + <li><p><code>dintelbacklight</code><a href="static/dintel-backlight" class="external-link">(file)</a>: select backlight with dmenu or wjt (a scroll wheel)</p></li> <li><p><code>ddmenu</code> <a href="static/ddmenu" class="external-link">(file)</a>: use dmenu to diff --git a/site/meti-limon.html b/site/meti-limon.html index 568277a..868271a 100755 --- a/site/meti-limon.html +++ b/site/meti-limon.html @@ -41,10 +41,12 @@ <hr /> <p>Meti Limon</p> <h6 id="legisto-spenser-truex">Legisto: Spenser Truex</h6> - <p><a href="meti-limon.mp3">mp3</a> <a - href="meti-limon-malalta-kvalito.mp3">mp3 malalta kvalito</a></p> - <p><a href="meti-limon.ogg">ogg</a> <a - href="meti-limon-malalta-kvalito.ogg">ogg malalta kvalito</a></p> + <p><a href="static/book/meti-limon.mp3">mp3</a> <a + href="static/book/meti-limon-malalta-kvalito.mp3">mp3 malalta + kvalito</a></p> + <p><a href="static/book/meti-limon.ogg">ogg</a> <a + href="static/book/meti-limon-malalta-kvalito.ogg">ogg malalta + kvalito</a></p> <p><a href="https://www.youtube.com/watch?v=L1JJMF8tgvo">Youtube</a></p> <h6 id="verkisto-sten-johansson">Verkisto: Sten Johansson</h6> diff --git a/site/postdata/Learn-Kanji-in-a-Fortnight.html b/site/postdata/Learn-Kanji-in-a-Fortnight.html index a6f2dd7..725ca26 100644 --- a/site/postdata/Learn-Kanji-in-a-Fortnight.html +++ b/site/postdata/Learn-Kanji-in-a-Fortnight.html @@ -17,7 +17,7 @@ A kanji radical card RTK deck (RRTK) Recognition Remembering The Kanji</h4> <p>It’s here: <a href="https://ankiweb.net/shared/info/627768060">ankiweb</a></p> -<p>Or here: <a href="https://recentlywritten.com/static/simple-rtk.apkg">mirror</a></p> +<p>Or here: <a href="https://recentlywritten.com/static/book/simple-rtk.apkg">mirror</a></p> <p>This is where we have a bit of fun. Rather than trying to rep cards “really hard” with anki’s algorithm, we accept that the purpose it merely to get the point where we kind of recognize these cards. Each diff --git a/site/postdata/dmenu-scripts-repo-released.html b/site/postdata/dmenu-scripts-repo-released.html index f3c7f40..69746ec 100644 --- a/site/postdata/dmenu-scripts-repo-released.html +++ b/site/postdata/dmenu-scripts-repo-released.html @@ -18,7 +18,7 @@ throttling settings</p></li> <li><p><code>dkeymap</code> <a href="https://recentlywritten.com/static/dkeymap" class="external-link">(file)</a>: select a keymap</p></li> -<li><p><code>dintelbacklight</code><a href="https://recentlywritten.com/static/dintelbacklight" class="external-link">(file)</a>: +<li><p><code>dintelbacklight</code><a href="https://recentlywritten.com/static/dintel-backlight" class="external-link">(file)</a>: select backlight with dmenu or wjt (a scroll wheel)</p></li> <li><p><code>ddmenu</code> <a href="https://recentlywritten.com/static/ddmenu" class="external-link">(file)</a>: use dmenu to diff --git a/site/static/25-noveloj/25-noveloj.epub b/site/static/25-noveloj/25-noveloj.epub new file mode 100644 index 0000000..db38225 Binary files /dev/null and b/site/static/25-noveloj/25-noveloj.epub differ diff --git a/site/static/25-noveloj/25-noveloj.mobi b/site/static/25-noveloj/25-noveloj.mobi new file mode 100644 index 0000000..88c84e5 Binary files /dev/null and b/site/static/25-noveloj/25-noveloj.mobi differ diff --git a/site/static/25-noveloj/25-noveloj.pdf b/site/static/25-noveloj/25-noveloj.pdf new file mode 100644 index 0000000..2098641 --- /dev/null +++ b/site/static/25-noveloj/25-noveloj.pdf @@ -0,0 +1,8342 @@ +25 Noveloj + 2 + Contents + + 3 + 4 CONTENTS + + Borovko, Nikolaj Afrikanoviˆc + +1863-1913. Ruso; instruisto, ˆurnalisto, bibliotekisto. Naskiˆgis en Zaslave +(Volinio). Ricevis militedukon, sed estis arestita kaj ekzilita en Siberion, +laboris kiel instruisto kaj ˆurnalisto. Lernis Esperanton en la ekzilo en 1889. +Postekzile loˆgis en Odeso, Peterburgo kaj en urbeto. Edziˆgis al esperan- +tistino Antonina Cˆ ajkovskaja. Aktivulo de la frua movado. Lau˘ demando de +Borovko en 1895 Zamenhof skribis al li leteron pri la deveno de Esperanto. +Kunlaboris en ”La Esperantisto” kaj ”Lingvo Internacia”, redaktis ”Jarli- +bron Esperantistan” en 1897. Lia unua proza rakonto ”Okazo” estas verkita +verˆsajne en 1891. Li estas la dua persono (post L.E. Meier) kiu verkis orig- +inalan rakontan prozon en Esperanto. Tradukis en 1895 La ˆstona gasto de +Puˆskin. Tradukis aliajn rusajn beletraˆojn. + +Lia originala rakonto En la tombo aperis en La Esperantisto en 1892 kaj +libroforme ˆce Pro Esperanto en 1988 en la antologio La maˆsino kiu kriis. Gˆ i +estas klasikstila horor-rakonto pri homo kiu estas entombigita viva, rakontita +en mi-formo. Tiu timiga situacio eble iom kliˆsa estas prezentata tre realisme +kaj konvinke, ne nur koncerne fizikajn detalojn, sed ankau˘ kiom temas pri +la psika stato de la rakontanto. Plej interesa por hodiau˘a leganto eble estas +la stilo kaj lingvaˆo, kiu impresas surprize matura, se oni pripensas ke la la +rakonto aperis nur kvin jarojn post la publikigo de la lingvo. + . EN LA TOMBO 5 + +En La Tombo + + de Nikolaj Afrikanoviˆc Borovko + + Aperis en La Esperantisto 1892, ankau˘ en La maˆsino kiu kriis, + Pro Esperanto 1988 + +Kiam mi maldormiˆgis kaj malfermis la okulojn, ˆcirkau˘ mi estis absoluta +mallumo. Mi kelkajn sekundojn kuˆsis senmove, penante klarigi al mi, kie mi +estas. Cˆ irkau˘e estis profunda silento. Mi miris, ke mi ne au˘das la iradon de +mia poˆsa horloˆgo, kiun mi ˆciam metas apud mia lito sur la noktan tableton, +kaj mi eltiris mian manon por preni alumetojn, sed mia mano tuj frapigˆis je +la mureto. + +Tio ˆci forte min mirigis. Mi restis ankorau˘ kelkajn minutojn sen movo, +penante doni al mi kalkulon pri tio, kie mi min trovas. Mi metis atenton sur +tion, ke mi kuˆsas sur io malmola kaj malglata: tio ˆci ne povis esti mia lito. Per +la maldekstra ˆsultro mi ankau˘ sentis ion malmolan. Nenion komprenante, +mi volis min levi kaj mi frapigˆis per la kapo je la baro. + +Terura penso, elvokita kredeble per neklara ekmemoro, aperis kiel fulmo +en mia kapo. Tiu ˆci penso estis tiel terura, ke mi ne kuragˆis eˆc formuli +ˆgin. Mi eˆc timis min moveti, por ne trovi jesigon de ˆgi, kaj, ferminte la +okulojn, mi komencis rememoradi, kio estis kun mi antau˘ mia lasta dormo. +Sed mi absolute nenion povis rememori. Mi au˘skultadis – morta silento. +Mi denove malfermis la okulojn kaj denove vidis nepenetreblan mallumon. +Teruro komencis min kaptadi, teruro elvokita per penso pri io, kio prezentigˆis +al mi tute komprenebla kaj kion tamen mi ne kuraˆgis eˆc nomi al mi. + +Fine mi decidis levi la manojn kaj palpi tion, je kio mi frapigˆis per la kapo. +Per palpo mi eksentis supre lignan tabulon kaj tiajn samajn tabulojn ˆce la +flankoj kaj sub mi. Estis tre klare, ke mi kuˆsas en alnajlita kesto. Kaj +kvankam la penso pri tio ˆci ˆus senvole aperis al mi, sed la ˆgusteco de tiu ˆci +supozo estis tiel neatendita kaj premanta, ke mi en la unua minuto perdis +ˆcian kapablon konsideradi. Mi palpadis per la manoj la muretojn de la ˆcerko +kaj ripetadis al mi: mi estas enterigita vive. + +Kiam pasis la unua rigidigˆo, ˆce kies sola rememoro ankorau˘ nun atakas min +frosto, mia unua penso estis, ke mi eble ne estas ankorau˘ enfosita, ke, se mi +donos signon de vivo, oni eble au˘dos min, oni eble helpos al mi. Mi komencis +frapadi en la kovrilon de la ˆcerko kaj ekkriis per mia tuta forto, sed mia voˆco +sonis tiel surde kaj sovagˆe, ke mi mem ektremis de ˆgia sono. Kun streˆca +haltigo de la spirado mi komencis au˘skultadi, penante kapti eˆc ian sonon el +ekstere, sed mi au˘dis nur, kiel la sango kvazau˘ per marteloj batadis al mi en +la tempioj. Mi ripetis kelkajn fojojn tion ˆci saman, kaj ˆciun fojon mi au˘dis +nur teruran silenton. Tio ˆci estis efektive morta silento, silento de tombo, +de tiu terura loko, kie la vivo ne ekzistas, kie absolute reˆgas la morto. Tiu +ˆci silento estis mia aljuˆgo al morto, aljuˆgo pli minaca, ol se gˆi estus subite +elparolita per tondra voˆco, sed nur voˆco de viva ekzistaˆo. Ne povis esti +ia dubo, ke mi estas enfosita en tombon, ke mi venis tien, kien venas nur +mortintoj kaj de kie ne ekzistas reveno. Mi malvarmigˆis de teruro. + 6 CONTENTS + +Estas io majesta, eˆc vigliga, en la trankvila konscio de neevitebleco de la +morto. Tiel en la tempo de la franca revolucio centoj da homoj kun pro- +funda trankvileco iradis sur la ekzekutejon kaj mortadis kiel herooj. Sed +morti preskau˘ momente, iri al la morto, vidante super si la bluan ˆcielon, +enspirante la lastan fojon per plena brusto la vivigan aeron – kaj morti en +malvasta kesto, enfosite en la teron, kaj esti atestanto de sia propra ago- +nio – estas grandega diferenco. En la tombo ne ekzistas tiu vigla sento de +vivo, kiu kuraˆge renkontas eˆc la gˆin neniigantan morton. La turmentoj de +vive enterigita sekvas jam post la ekzekuto, kaj de ili estas liberigita ˆciu alia +ekzekutita. Tiu ˆci iras en la tombon kun jam estingita konscio, en la tombon +oni metas malvivulon, sed ne vivan homon. Kaj mi estis metita en ˆgin viva, +mi vekigˆis en gˆi kun pasia amo de l’ vivo kaj kun la terura konscio, ke mi +estas elstrekita el la nombro de la vivuloj. Inter mi kaj la vivo estis tavolo +da tero, nur unu tavolo da tero, kaj nur pro tio, ke mi ne povis ˆgin levi, mi +devis morti. Oni devas mem travivi tiun ˆci au˘ similan staton, por kompreni, +kion mi devis elsuferi ˆce tiu ˆci penso. Denove min atakis rigidigˆo, rigidiˆgo +de malespero. Mi kuˆsis tute trankvile, kaj komencis kun malvarma sango +pripensadi mian situacion. Mi enfalis en letargion, al kiu mi ˆciam havis la +emon, kaj oni prenis min por mortinta. Mi kondukadis izolitan vivon kaj ne- +niam diris al iu, pri mia emo al tiu ˆci malsano. Estas vero, ke mia frato sciis +pri tio ˆci, sed li logˆas en malproksimo de centoj da kilometroj kaj ne povis +scii, kio farigˆis kun mi. Se li estus apud mi, li ne permesus min enterigi. Sed +li ne estis, kaj oni min fermis en tiun ˆci keston kaj enfosis en profundo de du- +tri metroj. Nenia sono de la supraˆo de la tero atingis al mi; sekve nenia mia +krio povas atingi eksteren. Ekster tio, la mortintejo sin trovas ekster la urbo +kaj prezentas tre izolitan lokon. Al neniu povis veni en la kapon la penso, ke +mi estas enterigita vive. Mi estas aljuˆgita al morto – tio ˆci estas klara. Mi eˆc +elkalkulis kun malvarma sango, kiun mi nun mem ne komprenas, kia maso +da tero kuˆsas super mi: kalkulante la longecon de la tombo du metrojn, la +largˆecon unu, la profundecon du metrojn, kaj supozante, ke sur la ˆcerkon +falas nur duono de la tuta pezo, mi divenis, ke – se tio ˆci havus sencon – mi +devus levi pezon de pli ol 2000 kilogramoj: por tio ˆci ne estus sufiˆca eˆc la +forto de Samsono. Sed kion povis al mi doni eˆc la forto de dek Samsonoj, +kiam mi ne havis la liberecon de movado. Mi subite eksentis, ke estas al mi +terure malvaste, kaj la konscio de tiu ˆci malvasteco komencis elvokadi en mi +rekte fizikajn suferojn. La penso, ke super mi kuˆsas dumetra tavolo da tero, +faris sur min tiel premantan impreson, kvazau˘ tiu ˆci maso premus ne sur la +kovrilon de la ˆcerko, sed rekte sur mian bruston. Mi komencis sufokigˆi. En +teruro mi turnadis min de unu flanko sur alian, premadis per la manoj kaj +genuoj la kovrilon de la malbenita ˆcerko, kun kolerego penadis deˆsiri ˆgin, kaj +fine, perdinte la fortojn, mi eletendis min sur la fundo de mia malliberejo. +Larmoj de furiozeco atakis min, kaj mi ilin ne retenis. + +Mallumegaj, koleraj pensoj komencis min atakadi. Por kio mi devas elportadi +turmentojn, kiuj superas ˆciujn elpensojn de la inkvizicio? Kial el centoj kaj +centoj da miloj mi sola, ˆguste mi, ricevis ilin, mi, plena de fortoj, esperoj, +atendoj? Mi kuˆsas sub la tero kaj devas kalkuli la minutojn, kiuj apartigas +min de La morto, vidi kiel gˆi pli kaj pli proksimiˆgas al mi, dum dekoj da miaj +konatoj senzorge babilas, gajas kaj tiel same malmulte pensas pri la morto, +kiel malmulte ankau˘ mi pensis kiam mi estis inter ili. Ili vivas, kaj mi ne +sole estas fordonita al la morto, sed estas ankorau˘ elmetita al la plej rafinitaj +suferoj, kiujn nur povas havi homo. Kie estas la Justeco, mi demandadis + . EN LA TOMBO 7 + +min, kaj mi ne povis ne vidi, ke ne ekzistas situacio, en kiu la sensenceco +de simila demando estus pli klara ol en la mia. Pri kia justeco povas esti +parolo tie, kie la aferon decidas okazo? Cˆ u ne per la fatala malkompreniˆgo +mi trovigˆis tie, kie pli ˆguste devus sin trovi multaj el la restintaj sur la +tero? Okazo, blinda okazo ludas kun ni, kaj ˆciuj ni estas tiom miopaj au˘ +malkuragˆaj, ke ni ne vidas tion, kio frapas al ˆciu en la okulojn. Sur ˆciu paˆso +ni mensogas al ni, trompas nin mem, kaj ˆcio tio ˆci nur por fine diri al ni +mem, ke ni estis memvolaj blinduloj. Por kio? En tiu ˆci minuto mi malamis +tiun saman vivon, al kiu mi ˆus tiel pasie min ˆsiris. Se mi ne estus naskita, +mi diris al mi, mi nenion perdus kaj senfine multe gajnus jam per tio sola, +ke mi ne suferus tion, kion mi devis suferi nun. Kaj tion ˆci, kion mi nun +elportas, mi dankas al tiu krima malˆsato, kun kiu la homoj sin tenas rilate +la morton de alia, al tiu malnobla rapideco, kun kiu ili penas liberiˆgi de siaj +mortintoj. Senpotenca kolero min sufokadis, kolero kontrau˘ la societo, en +kiu estas eblaj tiaj okazoj, kontrau˘ gˆiaj moroj, kontrau˘ ˆciuj vivantaj, kontrau˘ +la tuta mondo. + +Cˆ io estis finita kun la vivo: mi pli ne apartenis al ˆgi. Tie, supre, ˆgi bo- +las, kiel gˆi bolis milojn da jaroj antau˘ mi, kaj kiel gˆi dau˘rigos boladi post +mi. Kio ˆgin interesas, ke unu el gˆiaj portantoj estas ˆetita inter malvivu- +lojn kaj post kelkaj horoj mem farigˆos malviva? Kion signifas por ˆgi aparta +persono? Milionoj da homoj mortadis antau˘ mi kaj milionoj deirados en la +profundaˆon de la mortintejo post mi, kaj novaj milionoj, plenaj de pasio de +vivo, okupados ilian lokon, kiel unu vico da ondoj anstatau˘as la alian sur la +supraˆo de la akvo. Mi ekmemoris la vortojn de Schopenhauer: la naturo +zorgas nur pri la gento; la individuo estas por gˆi nulo. Kaj nur tie ˆci, en +la mallumo de la tombo, forgesita de la vivo, kiu tute ne interesis sin je +mi, mi komprenis la tutan maldolˆcan ˆgustecon de tiuj ˆci teruraj vortoj. Mi +estas nulo por la naturo, kaj al gˆi estas tute egale, ˆcu mi volas au˘ ne volas +morti: lau˘ ˆgiaj leˆgoj mi devas morti, sufokigˆinte de manko de aero. Por kio +do estis tiuj jaroj de ekzistado tie, sur la supraˆo de la tero, jaroj plenaj de +neefektivigˆintaj revoj, suferado, obstina batalado por la rajto vivi kaj malof- +taj, maloftaj lumaj minutoj? Kian celon, kian sencon havis tiu komedio, kiu +finiˆgis per tia monstra fino? Tiu ˆci demando, kiu maltrankviligas ne multajn +kaj eˆc de tiuj estas forˆetata kiel sencela, por mi, viva malvivulo, montriˆgis +sole ne senenhava demando. La tuta estintaˆo subite kun frapanta klareco +leviˆgis antau˘ mi; pentraˆoj el la estintaˆo pasis unu post la alia, kaj eˆc la plej +palaj el ili elnaˆgadis el la profundo de la senkonscia memoro kun tia klareco, +kia ordinare estas ebla nur por impresoj de hierau˘. Mi kuˆsis, ferminte la +okulojn kaj simple vidis, kiel scenoj el mia vivo kun magia rapideco sekvadis +unu post la alia. Kaj subite mi ekvidis unu el tiuj scenoj, kies memoron +oni ordinare pelas de si kaj kies rememoron oni ˆciam penas silentigi en si +kaj kiuj en tiaj minutoj, kiajn mi nun travivadis, kun aparta forto eliras +eksteren. Prezentigˆis al mi malbela sceno el la tagoj de mia juneco: mi, +kolerigita per io tute flanka, senkompate batis mian hundon. Tiu ˆci hundo +distingadis sin per granda kvieteco kaj sincere min amadis. Kaj mi ekvidis +gˆian kvietan vizagˆon kun esprimo de sufero en la okuloj, kaj tiuj ˆci malgajaj +okuloj bruligis min per silenta riproˆco, kaj mi sentis per la brulado de la +vizaˆgo, kiel koloro de honto denove gˆin kovris. Se krimo estas elaˆcetata per +turmento de la konscienco, mi fine elaˆcetis tiun ˆci abomenan agon per tiaj +minutoj da maldolˆca honto kaj brula sufero, kiajn mi neniam volus travivi +denove. Per nekredebla streˆco de la volo mi forpelis de mi tiun ˆci teruran + 8 CONTENTS + +vidaˆon kaj koncentris mian atenton sur novaj figuroj kaj pentraˆoj. Mi vidis +min jen kiel infanon, ludantan sur la korto de nia malnova domo, jen kiel +knabon sur la benko de lernejo, jen kiel jam grandan homon – en la vojo, sur +la ˆcaso, en mia oportuna kabineto, el kie mi estis elportita kiel mortinto per +la manoj de vivantaj. Kun aparta heleco prezentigˆis al mi du pentraˆoj: unu +el la nemalproksima estintaˆo, la alia el mia infaneco. Mi vidis la arbaron, +en kiu mi ofte ˆcasadis antau˘ du jaroj, kaj subite blovis sur min malseka mal- +varmeto de ˆgia densa internaˆo kaj gˆia potenca saniga aromato, kiun mi kun +tia amo tiel avide enspiradis, kiam mi tutajn horojn vagadis en ˆgi. Mi vidis +ˆgin en varmega tagmezo kaj en vespero, kiam la lastaj radioj lumis sur ˆgia +supro, kaj tiu ˆci detalo de sia flanko elvokis unu el la plej fortaj impresoj de +mia infaneco. Mi ne scias kial, sed en mia infaneco la subiro de la suno ˆciam +metadis min en silentan malgajon. Mi rampadis sur la tegmenton de la kelo +kaj observadis de tie, kiel la estingigˆanta suno malrapide kaˆsadis sin post la +najbaraj konstruoj, kaj la stranga maltrankvileco min atakadis. Mia imago +pentris tiun ˆci scenon kun tia forto, kvazau˘ mi alestus ˆce efektiva subiro de +la suno. Kaj subite la antau˘a sopirado denove venis al mi kaj mi denove +eksentis la tutan teruron de mia situacio. Mi denove eksentis, ke estas al mi +malvaste, ke mankas al mi lumo kaj aero, kaj mi denove komencis sufokiˆgadi. + +Mi kuˆsiˆgis sur flankon kaj komencis au˘skultadi. Por kio? mi demandis +min mem: tute egale, mi nenion povis au˘di. Cˆ u estas tago au˘ nokto, tie, +supre? Mi ne sciis tion ˆci kaj ne povis sciiˆgi. Surda, premanta silento +kaj absoluta mallumo ˆcirkau˘is min. Sur la tero eble eˆc estis tago, sed ˆce +mi estis netrapenetrebla nokto. Sed se supre estas tago, iu povus viziti la +mortintejon, eble povus au˘di bruon el mia tombo kaj en tia au˘ alia maniero +doni al mi helpon. Mi tre bone konsciis, ke tio ˆci estas simple infana penso, ke +neniu povis min au˘di, kaj tamen mi pasie min alkroˆcis al tiu ˆci mizera lumeto +de espero. Mi denove komencis batadi per la manoj kaj piedoj en la kovrilon +de la ˆcerko, akompanante mian frapadon per tia gˆemado, kiu kredeble tre +malofte eliras el homa brusto, – kaj denove mi havis kiel respondon mortan +silenton. Tio ˆci dau˘ris tiel longe, ˆgis mi absolute perdis la fortojn. Atakis +min sento, al kiu mi eˆc ne povas trovi nomon. Tiu ˆci miksita sento de sopiro, +teruro, senhelpeco kaj malespero estis en tia grado monstra, ke mi ekploregis, +kiel infano. + +La morto, malbela morto, per grandaj paˆsoj proksimigˆadis al mi, kaj mi per +nenio povis haltigi ˆgian proksimiˆgadon. Oni ne devas pensi pri ˆgi, mi diris +al mi; oni devas pensi pri la alia. Sed pri kio mi povis pensi? Pri rimedoj de +eliro el tiu ˆci foso? Eliro estis neebla. Laca de sopira malespero kaj de sovagˆaj +sintiroj al la vivo, mi devis morti, sufokigˆinte en mia tabula malliberejo. Mi +ne povas diri, ke mi tremis antau˘ la morto, kiel antau˘ fakto de neniigˆo. +Mi volis vivi, sed ˆce sia tuta forto tiu ˆci deziro ne povus tute mortigi en +mi tiun fizikan kuraˆgon, kun kiu homo povas pli au˘ malpli trankvile atendi +neeviteblan morton. Mi estis trankvila ˆce la penso, ke post negranda spaco +da tempo por mi venos la stato de neestado; sed tiu cirkonstanco, ke mi +devis perei gˆuste tiel kaj ne alie premis min. Terura estis por mi ne la morto +mem, sed la maniero de morto. Sur la supraˆo de la tero mi povus renkonti +ˆgin kun deca firmeco: mi havas kau˘zon pensi tiel; tie ˆci sur la fundo de +superˆsutita foso, mi sentis min disbatita, dispremita, turnita en nenion. Mi +eˆc mem volis ˆeti min en la brakojn de la morto, vidante en ˆgi la solan eliron +el miaj suferoj: aperis al mi penso de propravola ˆcesigo de ili. Mi rememoris, + . EN LA TOMBO 9 + +kiel unu Roma hetero, en la regˆado de Nerono, kulpigita pro politika krimo, +sufokis sin mem per nazotuko, kiam oni ˆsin, lacan de turmentoj, portis sur +seˆgo por novaj turmentegoj. La penso pri tia rimedo de liberigˆo eˆc ektremigis +min de gˆojo, kiel ektremas malliberulo ˆce la sciigo de liberigo. Mi devis havi +sur mi zonan rimenon; mi povis fari el ˆgi maˆson kaj sen la kuraˆgeco sole +sub la premo de malespero, sufoki min mem. Sed mia ekzekutado iradis +kvazau˘ lau˘ antau˘e pripensita plano: mi ne trovis sur mi la rimenon. Tio ˆci +estis ankorau˘ bato, kiu ˆgis fino min dispremis. Mi ekgrincis per la dentoj de +furiozeco; mi ruladis min en mia malvasta kaˆgo, batante mian kapon sur gˆiaj +muretoj, ne sentante doloron, kiun mi ne sentis eˆc tiam, kiam mi en blinda +kolerego komencis mordadi miajn manojn. Mi ˆgemadis, kiel vundita besto, +sed tiajn gˆemojn, miksitajn kun tiuj frenezaj malbenoj, kiuj flugadis de mia +lango, ne facile povas elvoki el homa brusto fizika doloro. + +Tia turmentego ne povis longe dau˘ri: per rapidaj movoj mi elvokis fortigitan +enspiradon de aero, kaj baldau˘ lau˘ la premanta pezo en la brusto mi eksentis +mankon de ˆgi. Tiun ˆci fojon gˆi jam ne estis frukto de la imago: mi efektive +komencis sufokigˆadi. Terura sonorado estis en miaj oreloj; ˆgi plenigis per si +la tutan ˆcerkon; gˆi sonoris kiel la bruo de centoj da sonoriloj. Fajraj rondoj +sin montradis antau˘ miaj okuloj, fariˆgante pli kaj pli grandaj, fornagˆante +ien en malproksimon kaj turniˆgante en gigantajn ringojn, kiuj brilis per +minaca sanga lumo. Mi sentis, ke mia saˆgo komencis malklarigˆadi. La pensoj, +kiel rapidega vento, flugadis tra mia kapo. Rememoriˆgis al mi ial diversaj +instruoj pri la ˆciopova potenco de la volo, kaj ˆsajnis al mi, ke, se mi pasie +ekdeziros eliri en la aeron kaj liberecon, mi en ia maniero povas liberigˆi. +Kaj, kunpreminte la dentojn, mi penis koncentri mian tutan volon sur tiu +ˆci punkto. Poste al mi, la nekredanta, aperis la penso, ke oni devas preˆgi +kaj ke tio ˆci necese min savos. Mi komencis elparoladi preˆgojn, sed baldau˘ +mi rimarkis, ke tio, kion mi kun febra varmego paroladis, estis ne pregˆo, sed +senliga kolekto da fragmentaj frazoj el diversaj pregˆoj. Kaj mi diris al mi, ke +tiel oni ne povas preˆgi, ke tia preˆgado nur kolerigos Dion. Subite mi au˘dis la +demandon, elparolitan per rau˘ka interrompita voˆco: ”Por kio?” Tio ˆci iom +revenigis min al la efektiveco. Mi faris penon rekonsciiˆgi, kaj mi rimarkis, ke +en mi turnas sin la penso: por kio Dio min tiom persekutas, kaj ke tiun ”por +kio” mi, au˘ pli gˆuste mia lango, ripetis kelkajn fojojn lau˘te. Sed tio ˆci estis +la lasta peno; mi komencis perdadi ˆcian kontrolon super mi. Sovagˆaj pensoj +komencis interˆsangˆadi sin kun sovagˆaj pentraˆoj. Grandega turo staris super +mi, kaj tiu ˆci turo kun bruego falis, kaj mi volis kuri de sub la grandegaˆo, +kiu flugadis sur min, kaj tiu ˆci grandegaˆo min jam atingadis. . . Iaj monstroj +peladis min, mi faladis kaj subigˆadis en senfundan profundaˆon. . . Grandega +martelo komencis batadi sur mian bruston, kaj mi sentis, kiel mia brusto +enplatiˆgadis, kaj la batoj de la martelo terure tondris en miaj oreloj. La +batoj fariˆgadis pli fortaj kaj pli fortaj, kaj nigra nubo ˆciam pli kaj pli min +enkovradis. . . Mi perdis la konscion. + +Malferminte la okulojn, mi ekvidis lumon kaj ies konatan vizagˆon klinitan +super mi. Tio ˆci estis la vizagˆo de mia frato, al kiu mi dankas mian savon. +Sciante mian emon al letargio, li tuj post la ricevo de telegramo pri mia +supozita morto elveturis el sia urbo. Sed ˆcar la telegramo, sendita de unu +nia komuna konato, estis sendita nur la duan tagon post mia supozita morto, +li malfruis kaj alveturis kelkajn horojn post mia enterigo. Mi restis sub la +tero ˆcirkau˘ ses horojn, sed mi ne povas diri, kiom da tempo pasis inter mia + 10 CONTENTS + +vekiˆgo kaj sveniˆgo: por mi gˆi estis kaj restos – al mi, tute egale, ili ˆsajnas +jaroj, kaj ˆce la sola rememoro pri ili mia sango glaciiˆgas. Mi ne sole vidis +la morton vizaˆgo kontrau˘ vizaˆgo, mi estis en ˆgiaj brakoj, kaj tiuj ˆci brakoj +estis teruraj, monstraj. Mi estis enterigita juna kaj eliris el la tombo preskau˘ +maljunulo. + . WAS´NIEWSKI, JO´ZEF 11 + + Wa´sniewski, Jo´zef + +1859-1897. Polo; ˆurnalisto. Pioniro de Esperanto en Pollando. Kontribuis al +”La Esperantisto”, ”Lingvo Internacia” kaj Fundamenta Krestomatio. Faris +vojaˆgojn vizitante esperantistojn. + +En 1896 lia originala novelo En la brikejo estis premiita en la unua literatura +konkurso de ”Lingvo Internacia”. En 1898 ˆgi aperis broˆsure ˆce Tu¨mmel, +kaj en 1988 gˆi estis reeldonita de Pro Esperanto. En ˆgi la au˘toro prezentas +scenojn de malpeza laboro en brikfarejo, kiujn li kontrastigas kaj komparas +kun scenoj pri vizitanta posedanto, pri ludantaj infanoj kaj precipe pri la +ˆcirkau˘a naturo kun diversaj bestetoj. Enhave la ampleksa novelo estas tre +interesa kaj malofta en la Esperanta literaturo. Lingve ˆgi estas forte stampita +de la frua lingvaˆo pro amaso da afiksoj kaj iom da arkaikaˆoj. Gˆ i prezentas +ankau˘ kelkajn slavismojn kaj gramatikajn trajtojn kiuj eˆc tiuepoke ne estis +ˆgustaj, sed tiuj makuloj ne ˆgenas la legadon. + 12 CONTENTS + + En La Brikejo + + de Jo´zef Wa´sniewski + + Aperis ˆce Tu¨mmel 1898, Pro Esperanto 1988 + +Bruas la pintoj de l’ graciaj pinoj kaj de l’ verdaj belvestitaj betuloj, ˆcar la +vento hodiau˘ blovas supre kaj ne povas ˆsanceli la tutan arbaron. Por tio ˆci +estas bezona ventego, ventego largˆa, por ke ˆgi povu atingi la kampeton, ek- +skuigi ˆciun apartan betulon, ekbruegi en la krono de ˆcia aparta pino. Tamen +tio ˆci ordinare havas lokon dum finigˆanta au˘tuno, pluvema, petola, dum +au˘tuno riˆca je malvarmaj kaj fortaj ventoj. Nun, somere, nek la bruna +pineto tiel povas brui, nek la longaj branˆcligetoj de betuloj povas ricevi la +kareson de vento. La branˆcoj, ornamitaj de malgrandaj folioj, mallevas sin +direkte al la tero, kvazau˘ senmove, simile je radioj de disblovita ˆspinaˆo, au˘ je +harligoj de koketema knabino. . . Ili mallevas sin longaj, maldikaj, helaj kaj +ploras ˆciumatene juliajn rosojn, ˆetante sur la teron ombron kaj malvarme- +ton, tiom multe serˆcatan de homoj dum la somero, precipe, se la somero +estas tiel varmega, kiel gˆi estis hodiau˘ en la meztago. + +Kaj gˆi efektive estis varmega. + +En la mezo de l’ kampeto, tie, malproksime, en la brikejo la homoj preskau˘ +ne povis labori. Ili laciˆgadis, malfacile spiradis kaj preskau˘ falis pro laciˆgo. +La suno verˆsadis el la ˆcielo efektivan fajron sur la teron. + +La taglaboristoj per la manoj, malpurigitaj de argilo, viˆsadis la ˆsviton de +siaj bruligitaj fruntoj, ili kovradis siajn brulumitajn kapojn per larˆgaj pajlaj +ˆcapeloj au˘ per felto, malmoliˆginta sub la pluvo. Kelkaj laboristoj ombradis +la ˆcapelon, la kapon kaj la vizagˆon, bruniˆgintan de la suno, per folioj kaj +malgrandaj branˆcetoj, por ke la varmego ne trabruligu ilian cerbon, por ne +malsanigˆi, ne fali, ne morti. + +Tio ˆci estis terura!. . . La dudekoka milo de l’ brikoj devis esti enmetata en +la fornegon kaj tio ˆci estis preskau˘ superhoma laboro. + +La suno brulis hodiau˘ pli, ol ˆciam, eble tial, ke en la fornego jam la dua +klafto da rezinaj lignegoj brulis sub la dekkvara milo da krudaj brikoj kaj la +forno estis tiel varmega, ke ne permesis proksimiˆgi al gˆi! Kvar feraj pordetoj, +preskau˘ blankaj pro fajro, elˆetas malgrandetajn fajreretojn, kaj interne estas +vera kratero, en kiu brulas maro da flamo, kvazau˘ en la infero. + +La kurbinta laboristo ˆciumomente kaˆsas en la poˆson sian mallongan pipeton, +viˆsas per sia kalikota ˆcemizo la ˆsviton de l’ frunto, alˆetas en tiun ˆci inferon +rezinajn lignegojn kaj per longa fera hoko movas la brulantajn pecegojn, +vekante miliardojn da fajreroj kaj krakon de flamantaj ligneregoj. + +Kaj supre, tra la fendoj de l’ fumita tegmento, la fumo estas puˆsata kvazau˘ +mallargˆaj riveretoj kaj elfluganta en la mondon, kiel densa, nigra nubego, +malrapide ondanta pro la propra inercio kaj malforte levata de l’ kratera +varmego. + . EN LA BRIKEJO 13 + +Postmorgau˘ la dua fornego estos jam preta por povi esti hejtata. Tri tagla- +boristoj tre akurate enmetas tien krudajn brikojn, konstruante por pli opor- +tuna fajrigado malgrandajn krutajn koridorojn kaj fumtirtubojn, kaj kvar +buboj kuradas tien kaj returnen sur tabuloj, kvazau˘ sur mallarˆgaj vojetoj, +kaj movas puˆsveturilon, plenan da brikoj, ˆsanceligˆante sub la pezo de la +ˆsarˆgo. + +La homoj parolas inter si nek unu vorton, ˆcar ili ne havas pri kio paroli; +ili kuras silente, ˆciu okupita de sia laboro, kiu bolas, malkara lau˘ sia takso, +malfacila lau˘ sia plenumo. La bruo de l’ mondo ne alkuras tien ˆci, longaj +mejloj da interspaco apartigas tiun ˆci ermitejon de la bruado kaj de la movigˆo +de l’ civilizacio. Senpense, en simpleco de l’ animo, fizike mizerigita, la +homo penegas tie ˆci kaj laboras l’ argilon, ˆcar morgau˘ li ree devas mangˆi, +ne atentante, ˆcu tie, poste la brikejo, poste la montoj de l’ novesurˆsutita +argilo, poste la betula arbaro, estas ankorau˘ ia mondo, kiu ankau˘ devas +mangˆi morgau˘ kaj kiu ankau˘ ne atentas la sorton de siaj proksimuloj en la +brikejo. + +Ankau˘ la majstroj de la brikejo, ili ankau˘ parolas nenion, kvankam ili pensas +kiom da griza argilo ili povos elfari en la brikojn antau˘ la sunmalleviˆgo, ˆcar +ˆcia milo da ili alportas al ili preskau˘ ”tri paperetojn” *); tial ili rapidas, +kvazau˘ tiu ˆci sekvonta milo signifas la finon de ilia laborego kaj kvazau˘ tiuj +ˆci ”tri paperetoj” malfermas la pordon al feliˆco kaj bonstato. + +*) t. e. paperan monon. + +Ili veturigas kaj veturigas argilon el la kavernoj, bruetante per la krakantaj +radetoj de la puˆsveturiloj sur la tabuloj, kondukantaj ˆgis la largˆaj tabloj, +sur kiuj aliaj laboristoj, ˆciumomente trempante la manojn en siteloj kun +malpura akvo, kunpremas l’ argilon per la manplatoj ˆsprucante gˆin ˆcirkau˘e, +kaj energie dislokante ˆgin; poste ili enpremas l’ argilon en kvarangulan for- +mon, ebenigas ˆgin per ebenilo kaj, kaptinte la krucigitan flankon de tiu ˆci +sama ligna formo, ili lerte lau˘ vico elˆetas gˆian enhavon sur ebenan plataˆon. + +Kaj tio ˆci estas unu briko pli inter la miloj, el kiuj la mondo konstruas +domojn, kaj palacojn. + +Bruas la pintoj de l’ graciaj pinoj kaj de l’ belkreskaj betuloj. En la brikejo, +malgrau˘ tiu ˆci estas preskau˘ ne au˘debla brueto. La suno jam foriras posten +la arbaro, ˆetante siajn lastajn rozetajn radiojn. Antau˘ la dometo duonnudaj +infanoj sidas sub la ombro de l’ altokreskintaj loloj, kardoj kaj urtikoj; ili +ludas pecetojn de seka argilo, kiujn ili ˆetadas senpense antau˘ si. Hundo kun +flava palinta malpurigita lano enmetas tien sian nazon, kuˆsas femure suben, +kuntirinte sian korpon kaj dormetante, kaj de tempo al tempo rigardas per +siaj sangruˆgaj okulegoj la herbojn, la infanojn, la brikejon. + +Sur la sojlo de l’ dometo sidas virino, volvita de ˆcifonaˆo, kaj per rompita +tranˆcilo senˆseligas por la vespermanˆgo terpomojn, ˆetante ilin en la pladon +kun akvo. + 14 CONTENTS + +La dike teksita ˆcemizo, kavigˆinta sur la enfleksita brusto, malkovras ˆsian +sekan sulkitan hau˘ton bruligitan de someraj varmegoj; la manikoj, rulitaj +poste la kubuto, montras lacintajn manojn, sulkitajn de dikaj kaj sekaj ve- +jnoj. Sˆia vizaˆgo estas senpensa kaj tiel elturmentita pro zorgoj por ˆciutaga +pano, ke nenia medito kuraˆgas reviviˆgi en ˆsia cerbo kaj montriˆgi sur la vizaˆgo +por esprimi doloron au˘ kontenton. + +Eˆc la amasoj de trabruligitaj brikoj, kuˆsantaj kiel sanga makulo en la brikejo +kaj atendantaj la plenumon de sia grava fonkcio en la mondo, eˆc tiuj ˆci +senvivaj amasoj verˆsas en la homan animon pli da ˆgojo, ol tiu figuro de la +viva virino. + +Per tiuj ˆci amasoj da briko la homoj levas konstruaˆojn, grandajn kon- +struaˆojn. + +Tiu ˆci senviva figuro de l’ virino estas ankau˘ angula briko en la konstruaˆo de +familioj de la brikistoj. Sˆi senˆseligas terpomojn, ˆsi muelas sur ˆstonoj sekalon, + +ˆsi tranˆcas per tondilego dikan tolon kaj per granda kudrilo kudras gˆin. + +La malfacila vivo instruis ˆsin je multaj ˆsargˆoj, maldelikataj laboroj, je tiom +multe, ke kelkaj el ˆsiaj plifruaj delikataj deziroj kaj sentoj perdigˆis por ˆciam, +kaj ˆsi fariˆgis tiel same kruda kaj maldelikata, kiel ˆsia nuna vivo, kiel la elfosata +argilo. + +Sˆi ne zorgas, ke tiuj ˆci nudpiedaj malgranduloj, kurantaj sur la krutaj mon- +toj de l’ argilo, pro petolo, povas ruliˆgi de ili kune kun pecoj de l’ tero, +kun la malsekaj trunkoj de l’ kreskaˆoj kaj kun la restaˆoj de l’ brikoj tien, +malsupren, gˆis la bordo de la silenta, verdeta akvo, kie estas kaˆsita la morto, +tien, sur la fundon de l’ nemezurebla profundaˆo; ˆsi ne zorgas, ke inter la +arbaraj kreskaˆoj inter la loloj, en la rubo de la brikejo ˆsia infano eble iras +per siaj nudaj piedetoj sur nestoj de kolubroj kaj de viperoj; ˆsi nu ne pensas +lau˘ kia vojo tiu ˆci infano iros poste tra la mondo kaj kie gˆi haltiˆgos en tiu ˆci +vojagˆo de l’ plendorna vivo. + +Cˆ e la tombejo, en la tombo. . . diras ˆsi. + +Tie ˆci la homa vivo fluas nur lau˘ tiu ˆci vojo de l’ penso, ebene, senbrue, +trankvile, kiel vento tra bruantaj pintoj de l’ arbaro. Unu tago estas simila +je la alia, kiel unu profundaˆo de argilaj kavernoj je la dua, kiel brikoj kaj +tegmentbrikoj el unu sama formo kiel vestoˆcifonoj, traigitaj de argilo, sur la +dorsoj de taglaboristoj. + +La infanoj, libere petolantaj ˆciutage, timas sole fremdulon kaj kiam ili vidas +lin, ili kaˆsas sin en la faldoj de l’ malpura patrina jupo au˘ krie forkuras poste +la gepatran dometon kaj malaperas tie inter florantaj papavoj en la gˆardeneto +au˘ inter la loloj de l’ intermontoj. Iafoje ili elˆsovas sin pli malsupren ˆgis +la laborita argilo, ili sidiˆgas sur plenajn puˆsveturilojn kaj, per la forto de l’ +imago transportiˆgante en ian misteran mondon, fantazias veturi, kuragˆigante +per krio la imagatajn ventpiedajn Pegasojn, kiujn ili rapidigas per branˆcoj +de filikoj au˘ per seka trunko de lapo *). Au˘ ree ili provas levi la puˆsveturilon + . EN LA BRIKEJO 15 + +kaj movi ˆgin, sed la fortoj de l’ malgrandaj manoj ankorau˘ unu fojo trompas +ilin. + +*) Lappa major. + +Tie ˆci, en la brikejo, estas au˘data nur tia krio: + +– La akcipitro forportis kokidon! + +Au˘ ankau˘ alia voˆco, ripetata de ˆciuj: + +– Lia moˆsto sinjoro heredulo venis! + +Tiam la infanoj, faletante sur la pecetojn de argilo kaj de brikoj, vundi- +gantaj la nudajn piedojn per urtiko au˘ per pikiloj de kardo, forkuras en la +intermontojn au˘ en la dometojn, kaj ploras, kiam ili falas dum la kurado. + +La sinjoro heredulo tre malofte venas tien ˆci, ˆcar li havas multnombran ser- +vantaron, kiu anstatau˘as lin por tiu ˆci afero. Tamen la pejzagˆo de l’ arbaro, +la verdaˆo de l’ betuloj, l’ aromato de l’ herboj kaj de arbaraj kreskaˆoj, la +fantaziaj konturoj de l’ intermontoj, prezentantaj originalan pentraˆon, faras +la lokon agrabla eˆc por la sinjoro heredulo kiu amas tie ˆci promenadi en el- +eganta malkovrita kaleˆso, tirata de altkreskaj blanke-grizaj ˆcevaloj. Tiam +la ˆcefa brikisto kaj deko de aliaj laboristoj kun esprimo de timego kaj de +senlima respekto malalte klinas siajn malkovritajn kapojn, preskau˘ tuˆsante +per la manoj la teron, sur kiu la piedoj de lia moˆsto volis pro bonkoreco +haltigˆi. Li mem iras tie ˆci rapide, demandas pri la nombro de l’ elfaritaj +brikoj, duonlau˘te kalkulas la enspezojn de l’ brikejo, ekzamenas gˆian staton, +tuˆsetas per sia blanka fingro la malsekan argilon, prenas el la kradoj krudan +brikon, sekiˆgintan en la aero, pezas ˆgin sur la mano, rimarkas la kvaroncolan +etiˆgon de ˆgi post la trabruligo kaj, provas per sia pugna ekbato la sonoron +de l’ preta tegmentbriko. + +Sed li faras tion ˆci tre rapide, pro manko de libera tempo. Dume la infanoj, +poste la kreskaˆaj trunkoj de loloj, elˆsovas sin malkuragˆe, kun ravo rigardante +la brilan kaleˆson, kies odoro de gudro, de oleo kaj de l’ ledo agrable pikas +ilian flaron. Ili rigardas per ravitaj okuloj la ˆcevalojn, frapantajn la teron +per la hufoj, la jungaˆon, sonantan per brilantaj radetoj, la livreon de l’ +veturigisto, la molajn kusenojn de la kaleˆso, la vipon. . . Precipe atente kaj +dezirege la knaboj rigardas la vipon de l’ veturigisto. + +Ha, se oni povus havi tian vipon, nenion pli en la mondo! Tian vipon svin- +gadi, ludante ˆcevalojn! per tia vipo forhaltadi la rozkolorajn kapetojn de l’ +kardo! per tia vipo vergadi la abomenajn bufojn en la intermontoj! Per tia +vipo eˆc ne estus ˆcagrene ricevi vergadon sur la propran dorson, au˘ ekbaton +sur la nudajn piedojn. . . + 16 CONTENTS + +La vipo estas la idealo de l’ infanoj el la brikejo, objekto de interparolado, +de revoj. En la imago de la petoluloj el la brikejo, la vipo farigˆas io granda, +potenca, universa, kiu profunde eniˆgas iliajn animojn, efikas ilin tage kaj +nokte kaj dum la songˆado aperas al ili kvazau˘ au˘reolo, tiranta al si la infanojn, +kiuj dau˘re la dormado celegas al ˆgi, perdas larmetojn, ekkrias kaj vekiˆgas. + +La sekvantan tagon ili ligas al branˆco ˆsnureton, au˘ ˆcifonon el malnova jupo +de iliaj patrinoj kaj batas per gˆi florojn, herbon, bufojn kaj papiliojn. Ho ve! +tiu ˆci improvizita vipo ne forhakas, ne forpuˆsas eˆc la penikojn de floretoj, +sen paroli pri la plidikaj kapoj de kardo au˘ de lapo. + +Kaj ˆce la vespermangˆo ili fine demandas la patron, humilaj kaj naivaj: + +Patreto. . . ni volas vipon, tian vipon, per kia la veturigisto de lia moˆsto +batas la ˆcevalojn. . . patreto. . . kaj la patreto malfacile spiras, duonfermas +la okulojn, mallevas la kapon kun nigretaj pensoj sur lacintajn kaj malpu- +rigitajn de argilo manojn poste turnas la okulojn al la edzino, levas iom la +frunton kaj diras kvazau˘ al si mem: + +Li estis. . . iradis, kaj kalkulis. . . kalkulis. . . Cˆ ien ˆetis la rigardojn. . . Poste +li ensaltis en la kaleˆson, kaj forflugis, kiel vento, al la kampo. + +Kaj la infano kun atentaj okuloj au˘skultas timeme, ne kuragˆante eˆc ekspiri +per sia malgranda brusto. + +Nur de tempo al tempo el la mallumaj anguloj de l’ ˆcambro flugas tra la +aero mallau˘ta malkuragˆa diro de l’ infano: + +– Estis la sinjoro heredulo. + +Dume li tie, en sia palaco, ne alirebla por simplaj homoj, tute ne scias, ke tie +ˆci, en la senbrua brikejo, li estas objekto de parolado de estimo kaj de revoj. +Li ne scias, ke por la animo de infano de l’ brikejo, li aperas kiel supertera, +fantazia, grandega fortulo, kiel majesta kaj rava meteoro, kiel brilo por la +malriˆca imago, kiel au˘reolo de beleco kaj de sorˆco. + +Kaj la sorˆco, elflugante de lia granda persono, fluas inter la grizaj songˆoj +de l’ homo, por kiu la brikejo estas la tuta universo, la bruo de l’ arbaro – +ˆciama muziko, la intermontoj – mirindaj vidaˆoj, la suno – la sola lumo kaj +la varmeco, amata de tiu ˆci eterna au˘tuno de la brikeja vivo. + +Cˆ ar kio alia tie ˆci povas esti? La taglaboristoj, jungitaj per la severa pos- +tulemeco de l’ sorto, al la puˆsveturilo kun la argilo kaj la sinjoro heredulo, +veturanta en kaleˆso sur molaj kusenoj – jen kio plenigas la tutan ˆci tiean +vivon. + +* + +Pli malsupre, en la arbaro, estas altaj formikejoj kun moviˆganta amaso de +laborantaj insektoj; en la intermontoj loˆgas bufoj kaj ranoj, varmigataj de +la suno post ilia franda mangˆego, la sola okupo de amfibioj. + . EN LA BRIKEJO 17 + +Tio ˆci estas tuta mondo, ˆcie kaj ˆciam egala. Jen en la rampareto, konsistanta +el malgrandaj trunketoj, el pikiloj de abio kaj el sekaj herboj, la vivo bolas +ne pli malrapide, ol en la brikejo inter la homoj. + +Ekstere de l’ formikejo centoj da malgrandaj laboristoj kuradas sur mal- +rekta vojo, kvazau˘ sencele; sed estas sufiˆce observi unu formikon por vidi +kiel ˆgi kuradas sole sur unu sama spaceto sur kiu ˆgi plenumas sian devon, +forˆsovante trunketojn kaj pajletojn, kolektante ilin en alian lokon bonigante +ilian pozicion kaj dau˘rigante pluen sian vojon, au˘ haltigˆante; ˆgi movas siajn +kornetojn, au˘ kurante devigas aliajn kuri lau˘ la gˆusta vojo. Kaj tiel ˆciu +plenumas harmonie sian devon, ne deirante de l’ difina vojo, ne malhelpante +unu al la alia. + +Sed jen falas folio de betulo, alportita de la vento. La insektoj tuj kuras al +gˆi, flaras ˆgin, palpas per la kornetoj, iradas ˆcirkau˘ gˆi. La folio falis ekster +la formikejo kaj tial la insektoj ne tuˆsas ˆgin, kvazau˘ domagˆante la tempon +por transporti la folion tra la limo de l’ rampareto, kaj ˆciuj revenas al siaj +okupoj. Sed se ia branˆceto barus l’ eniron de la formikejo, la malhelpo tuj +estus forigita per komunaj fortoj kaj lau˘ bona ordo. + +Kiam sciama homo mallevas sian vizaˆgon pli proksimen al la formikejo, tiam +la insektoj por unu momento haltigˆas, kvazau˘ enpensiˆge, sed baldau˘ sekvas +plirapida kurado kaj normala movado. Tamen, se komencas gutadi pluvo, +sur la ekstero de l’ formikejoj la movado plifortiˆgas kaj apud la enirejoj en +la koridorojn oni povas rimarki tumulton. Nur tiam la formikoj malaltiˆgas +ˆgis la homaj moroj; ili ne atendas lau˘vican ordon, ne kaˆsas sin unu post la +alia, sed ˆciu, atentanta sian propran dangˆeron, celas kaˆsi sin pli frue ol aliaj. + +Tamen estas formikoj, al kiuj la pluvo faras nenian impreson. Tiuj ˆci per +larˆgaj vojetoj kaj toneloj malproksimigˆas de la formikejo por kolektadi dolˆcajn +kreskaˆajn sukojn; fruktojn, au˘ restaˆojn da afizoj *) au˘ l’ afizojn mem, kiuj, +portitaj en la malliberecon, estas kondukataj en la formikejon. Ia formiko, +malproksime de sia domo kaptita de l’ vento kaj rapide reˆetita sur la formike- +jon, staras kvazau˘ mirante, ke ˆgi tiel subite revenis hejmen, ne plenuminte +sian devon: ˆgi ˆsancelas la kornetojn, enpensiˆgas kaj ree lau˘ tia sama di- +rekto, lau˘ la antau˘a vojo kuras au˘ pelas siajn kolegojn. La tuta mondo +post la formikejo, la mondo granda, vasta neniel interesas ilin. Cˆ iu faras +sian propran laboron, kun la sola celo subteni sian vivon, sian genton, sian +formikejon. + +*) Aphis. + +Kiel en la brikejo. . . inter la homoj. + +Tute alie vivas la bufoj kaj la ranoj. Glutante insektojn, sataj kaj mult- +pezaj, ili sidas sur la bordo de postargilaj lagetoj kaj ektimigitaj, saltas en +la malfreˆsan putran verdan akvon por post unu momento dismeti la postajn +piedojn, reaperi tuj el sub la fluidaˆo, elmeti la kapon, enspiri la aeron kaj per +freneza salto aligˆi al la bordo, elrampi, kaj sidiˆgi tie senmove, kvazau˘ malpu- +rigita ˆstono. En la pli grandaj kaj ˆcirkau˘lignitaj kavoj la bufoj kroˆcas lignajn +flankojn au˘ naˆgantan duonputran pecon de arbo, au˘ sidante sur peceto de + 18 CONTENTS + +glita tabulo, naˆgas kvazau˘ sur floso, movanta sur la supraˆo de l’ akvo per +malfortigˆanta inercio, kau˘zita de la eksalto de l’ amfibioj. Iliaj streˆcitaj oku- +loj, senmove kaj senpense direktitaj en unu punkton, ilia hau˘to mirinde bela +en siaj detaloj kaj abomena en la tuteco, ilia largˆa buˆsego, de tempo al tempo +avide malfermata, deturnigas observiston de tiu ˆci viva ekzistaˆo, kiu tamen +ankau˘ havas rajton vivi tiel same kiel homoj, kies sola eksteraˆo ofendas nian +estetikan senton. + +La ˆetita peceto de argilo ne timigas ilin. Ili maldiligentaj, nenion farantaj, +akceptas la baton pli malpli indiferente, iafoje nur movante la piedojn, au˘ +renversiˆgante malrapide flanken. Pli granda peceto de tero, ˆetita sur ilian +korpon faras surdan resonon, kvazau˘ de ekbatita malplena hau˘ta tego; eˆc +bato pli dolora elvokas nur mallau˘tan gˆemeton kaj tamen neniam movas de +la oportuna loko la multpezan amfibion. Oni devas stariˆgi antau˘ ili per sia +tuta alta figuro, etendi al ili la bastonon, eˆc sen malbonaj intencoj, je kelka +grado montrante koleron, kaj nur tiam la bufoj saltas en la akvon unu post +la alia. + +Kiel en la urboj. . . inter la homoj. . . + +Bruas la pintoj de l’ graciaj pinoj kaj de l’ verdaj belevestitaj betuloj. La +suno jam klinis post la arbaron sian helan kapon, en la arbetaro voˆcas griloj +kaj la botau˘roj *); sur la herbetoj krakas raloj **). En la malproksimo estas +au˘data brueto de l’ babilanta muilejo, diretoj de kanoj kaj bruetoj de l’ +akvo en la riveretoj. El la marˆco elflugas surda gˆemo de ranoj, kaj la nokto +malrapide volvas sian krepon ˆcirkau˘ tiuj ˆci herboj kaj arbareto kaj la kanoj +de l’ rivero kaj la arˆgenta malrekta rubando de l’ fluida strio. + +*) Botaurus. **) Rallus. + +Super la horizonto jam ekpendis pala duonluno, la steloj unu post la alia +komencas palpebri al la tero, super la herbo ondas malseka nebulo, kvazau˘ +granda majesta baldakeno, sub kiu brilas la rosoj sur la herboj kaj flugas +koraj sopiroj de homoj. . . + +En la brikejo regas silento, kiel ankau˘ en la homa dormetanta animo, kaj en +la pensojn enigˆas mirinda trankvileco. . . + . SˆIRJAEV, IVAN GENADJEVICˆ 19 + + Sˆirjaev, Ivan Genadjeviˆc + +Pseu˘donime Ivan Malfeliˆculo. 1877-1933. Ruso. Naskigˆis en Vereteja, +gubernio Jaroslavl. Pastro kaj instruisto. Studis en religia seminario en +Jaroslav. Esperantisto de 1895. Premiita en literaturaj konkursoj de SFPE, +La Ondo, Floraj Ludoj, BEA. Kontribuis literature al multaj Esperanto- +gazetoj, i.a. ”Lingvo Internacia”, ”La Ondo de Esperanto”, ”Literatura +Mondo”. Gˆ is majo 1930 li kompilis proksimume 2.100 notojn sub la titolo +Esperanto-Enciklopedio, kiu materialo iˆgis la kerno de Enciklopedio de Es- +peranto (1933-34). Grava traduka materialo restis post li en manuskriptoj, +ekzemple La fratoj Karamazov de Dostojevskij, Milito kaj Paco de Tolstoj, +Liturgio de Sankta Johano la Orbuˆsulo ktp. + +Pluraj noveloj de Sˆirjaev aperis de 1906 ˆgis 1937. En la 1990-aj jaroj + +Herbert Maier aperigis ˆce Pro Esperanto kelkajn verkojn kiuj konserviˆgis + +manuskripte. La plej gravaj el ili sendube estas la novelego La nova vivo kaj + +la romano Sentitole. Li reaperigis ankau˘ la novelon Tra la loko ensorˆcita el +1912. Gˆ i estas malnovstila fantomrakonto, talente verkita sed ne tre interesa +se temas pri la rakonto. Gˆ ia valoro konsistas ˆcefe el la bone prezentita medio +en rusa vilaˆgo dum vintro kaj el la bela lingvaˆo de Sˆirjaev, kiu estis elstara + +stilisto en la frua tempo de Esperanto. + 20 CONTENTS + + Tra La Loko Ensorˆcita + +(Rakonto de rusa pastro) + + de Ivan Genadieviˆc Sˆirjaev + + Aperis en La Ondo de Esperanto 1912, ankau˘ ˆce Sezonoj 1992 + +Foje noktomeze mi ˆus finis la artikolon antau˘ longe promesitan al unu +ˆurnalo, kies kunlaboranto mi estis. Rektigˆinte en la apogseˆgo, mi, kun sento +de kontentiˆgo interna, ekfumis cigaredon kaj enpensiˆgis. Cˆ irkau˘e regis silento +muta, nur ie sub la planko bruetis muso kaj pluvgutoj frapadis de tempo al +tempo la feran tegmenton. Dormo persiste logis min en siajn brakojn. + +Subite lau˘ta trudema frapado je la enirpordo tremigis min. En vilagˆo Kuvˆsinovo +okazis krimo: bubo juna, antau˘ nelonge edzigita, pro koleremo vundis sian +patron per hakilo. La vundito pro granda sangoperdo svenis kaj nun, mal- +grau˘ horo malfrua, oni invitis min por komunii lin. Rapide vestiˆginte kaj +preninte objektojn necesajn, mi post unu-du minutoj jam sidis en glitve- +turilo. + +Dum frua printempo la nokto estis varma kaj luma, kvankam duono de la +ˆcielo estis kovrita per nubo, el kiu falis nur maloftaj kaj malgrandaj plu- +vgutoj. Mia veturigisto – Jakov Petrov, unu el plej malriˆcaj vilagˆanoj de la +vilagˆo, kunfleksigˆinte iel nehome en antau˘a parto de la glitveturilo, ekfajfis +akrasone kaj lia malgranda malgrasa ˆcevalaˆco vigle ekkuris. + +Kuvˆsinovo estis la plej malproksima vilagˆo en mia parohˆo, kuˆsanta en ses +verstoj de la preˆgejo. Antau˘ nelonge ricevinte tiun ˆci parohˆon, mi vizitis la +vilaˆgon ne pli ol kvarfoje kaj konis bone nur du-tri gˆiajn logˆantojn en kies +nombro estis ankau˘ la veturigisto. + +En la komenco de la vojagˆo mi eksciis de la veturigisto pri detaloj de la +okazintaˆo kaj, mi konfesas, malvarmo ne unufoje kuris tra miaj membroj. + +La ˆcevalaˆco kuris ne longe. Baldau˘ la vojon ekbaris sennombraj kavoj kaj +riveretoj, ofte neˆgo malkompaktigˆinta ne povis elteni pezecon de la besto +kaj ˆgi trafaladis profunde jen per unu piedo, jen per la alia. Fajfado, krioj, +eˆc vipbatoj helpis malbone – nia glitveturilo apenau˘ movigˆis antau˘en. La +tempo malfrua, laceco kaj enuo, inspirita de la veturado malrapida, venkis +min kaj mi ekdormis. + +Cˆ u mi longe dormis, mi ne scias. Kiam mi levis la kapon kaj malfermis miajn +okulojn, mi longe ne povis konjekti, kie mi estas. Super mia kapo tra nebulo +maldensa briletis steletoj malklaraj, malsupre je ambau˘ flankoj estis vidataj +la senordaj vicoj de nigraj arbetaˆoj, ˆcirkau˘itaj per nigra akvo kaj post ili ie +malproksime kuˆsis, kiel vestaˆoj fantaziaj de fantomoj, la neˆgamasoj. + +Rigardinte pli atente, mi rimarkis kun miro, ke la ˆcevalaˆco laca staris sen- +move en la akvo ˆgis la genuoj mem. La veturigisto forestis. Nenie estis ia +signo de la vojo. + . TRA LA LOKO ENSORCˆITA 21 + +Mia situacio estis neenviinda: sen la veturigisto mi ne povis ien direkti la +ˆcevalon, ˆcar, tute ne sciante la lokon, mi povus facile trafi en ian marˆcon +au˘ profundaˆon kaj pereigi la beston; – lasi la glitveturilon kaj dau˘rigi la +vojagˆon piedire mi ne povis ankau˘. Kion fari? Kion entrepreni? + +Singarde rektigˆinte, mi ˆcirkau˘rigardis, esperante revidi la malaperinton, sed +kien ajn mi rigardis, ˆcie mi vidis nur nigran akvon kaj nigrajn siluetojn +de arboj. Pro ˆcagreno mi ekvipis la ˆcevalon, ˆgi ektremis, svingis la kapon. +Vipita duafoje, ˆgi ekbatis kolere la akvon per la piedo kaj ˆsprucigis sur mian +vizaˆgon fontanon de akvo malvarma. Mi ˆetis la vipon kaj lau˘te ekkriis: + +– Jakov!.. Kie vi estas?.. He-e!.. + +Ehˆo, kiel tondro, eksonis super la ebenaˆo akva. De proksima arbo levigˆis +ia granda birdo maltrankviligita kaj, malfacile svingante per siaj flugiloj, +farinte rondon en la aero, gˆi malrapide malaperis en la nebulo densiˆginta. +Kaj ree ekregis silento. + +Supozinte, ke la veturigisto foriris por trovi la vojon, mi, pli bone kovriˆginte +per fela sutano, decidis pacience atendi lian revenon. Kompreneble, li ne +povis malaperi senpostsigne. + +Mi atendis ne longe. Baldau˘ au˘digˆis akvoplau˘dado kaj el post la arbetaˆo +aperis silenta figuro de Jakov. Li estis tute malseka. Sidiˆginte sur la randon +de la glitveturilo, li ne rapidante formetis siajn botojn tute trankvile, kvazau˘ +gˆi estis lia plej ordinara afero, renversis ilin kaj elverˆsis la akvon. + +– Ni perdis la vojon!.. – li diris kun mieno malkontenta. – Mi serˆcis, serˆcis +la vojon – ne trovis!.. Apenau˘ kun Dia helpo mi retrovis vin. Mi pensis jam, +ke mi mortos tie en marˆco. . . La loko estas tute nekonata. Certe ni trafis la +lokon malbonfaman?.. Nun ni restos gˆis la mateno: ˆce matenlumo ni difinos +la lokon kaj trovos la vojon. + +Lia trankvileco indignigis min. + +– Kiel? Ni restos tie ˆci malsekaj, gˆis la mateno?.. Ni povas malvarmumi!.. +Kaj nia vundito?. . . Li mortos nekomuniita!.. + +– Kiel vi volas, patro! Sed sciu, ke tute egale – gˆis la mateno ni ne trovos la +vojon. Ni trovigˆas en la loko ensorˆcita. . . + +– Kion vi babilas?.. Kia loko ensorˆcita?.. Cˆ u vi frenezigˆis? Instigu la +ˆcevalon!.. + +Jakov skeptike balancis la kapon, ekvipis la ˆcevalon kaj ree kunfleksiˆgis kiel +erinaco. Sub batoj de la vipo la ˆcevalaˆco ekiris apenau˘ movante la piedojn. +La akvoˆsprucoj, kiel pluvo somera, falis sur nin. La glitveturilo jen flue naˆgis +sur supraˆo de la akvebenaˆo, jen, tuˆsinte ˆstipon, haltadis kaj, klinigˆinte +flanken, minacis elˆeti nin en la akvon. Ni veturis longe kaj hazarde, sole +fidante al instinkto de la besto. Branˆcoj nudaj de arbetaˆoj senkompate + 22 CONTENTS + +vipis niajn manojn kaj vizaˆgojn. Jakov senmove sidis sur sia loko kaj obstine +silentis, de tempo al tempo formetante sian ˆcapon kaj farante la krucosignon. + +– Dio nin gardu!.. – li diris post longa pau˘zo. – Cˆ u vi, patro, au˘das, ˆsajne +iu krias?.. Oni parolas, ke ˆciunokte ˆsi krias. . . Mi timas. . . + +– Kiu ˆsi estas?.. – mi demandis kun rideto skeptika sur la lipoj. + +– Nek la loko, nek la tempo, kara patro, permesas rakonton similan. En tiu +loko vagas ˆsi. . . animo ˆsia neniam trankvila. Se iu, ekz. nun ni, venos nokte, +ˆsi nepre timigos per siaj gˆemoj kaj krioj ˆgis la mateno. . . Iafoje ˆsi penas +eˆc pereigi vaganton en ia ˆslimejo au˘ marˆco senfunda. . . Nur la pregˆo kaj. . . +Jen ree estas au˘data krio!.. + +– Mi au˘das nenion. . . Hontu, vi estas ne knabo malgranda..! + +– Vi, patro, nelonge vivas ˆce ni, do vi ne scias. . . Dio nin gardu!.. – li diris +per rapida parolmaniero kaj, ree farinte la krucosignon, ekkriis: + +– Trankviligˆu!.. Ni estas homoj. . . diaj. + +– Kredeble ie krias noktbirdo kaj vi jam estas pretaj kredi superstiˆce al +fabeloj virinaj pri iaj animoj vagantaj. . . + +– Vi scias nenion. . . Tamen, kiel lau˘te ˆsi krias!.. Kredeble nun eˆc vi au˘das, +patro?.. + +Efektive, ia sono neordinara atingis mian au˘don. Sˆajnis, ke jen iu pereas kaj +petegas pri helpo, jen iu, simile al ni, perdinte la vojon krias, esperante trovi +proksime lokon loˆgatan. Nekutimaj impresoj, travivitaj dum la vojo, mistera +humoro de la veturigisto kaj nokta tempo kreis ian fantazian elementon. +Baldau˘ la krio ripetigˆis ie proksime antau˘ ni kaj post nelonge ree ripetiˆgis +kun nova forto jam flanke de ni. Sˆajnis, ke efektive ia animo malbona flugas +supere jen tien, jen aliloken por timigi nin. La krio sonis ˆciam pli ofte kaj +pli lau˘te. Nun jam estis klare, ke krias homo, kvankam liaj vortoj estis +nekompreneblaj. La veturigisto tremis pro timo, kiel tremolfolio dum vento, +kaj kriis: – Ni estas diaj!.. Trankviliˆgu!.. Ni estas homoj diaj. + +Iom post iom la timo ekpenetris eˆc en mian koron kaj stranga antau˘sento +de proksima danˆgero kunforˆgis miajn membrojn. Vane mi penis trankviligˆi, +vane fikse rigardis: pro densa nebulo ˆcio prezentis unu nepenetreblan grizan +makulon. Havante nek pafilon, nek eˆc bastonon, mi pugnigis la manojn por +renkonti malamikon ne sendefende. + +Gˆ uste tiumomente en kelkpaˆsa distanco ripetiˆgis la krio kaj au˘digˆis ies paˆsoj, +sur la glaciigita neˆgo. Teruro kripligis la vizaˆgon, la manoj instinkte malpugnigˆis +kaj mi ankau˘ ekkriis tutforte: + +– Ni estas diaj!.. Ni estas homoj diaj!.. + . TRA LA LOKO ENSORCˆITA 23 + +Samtempe la ˆcevalo haltis, kaj antau˘ mi subite aperis iu. Lia vizagˆo kaj korpo +estis kaˆsitaj en la nebulo, nur manoj longe etenditaj super nia glitveturilo, +ˆsajne, petegis pri io. + +– For!.. Mi mortigos vin!.. – kriis la veturigisto. + +– Malaperu!.. Ni estas diaj!.. – mi ripetadis furioze la vortojn de la vetu- +rigisto. + +Kiom da tempo tio dau˘ris, mi ne scias; same mi ne scias kio okazus se mi +havus ian armilon. + +– Patro Johano! Cˆ u estas vi?.. Ne timu!.. Cˆ u vi ne rekonis min?.. Mi estas +via konato. . . eks-poˆstisto Vasilij Sergeiˆc el Arhˆangel. . . + +Kvazau˘ granda monto falis de miaj ˆsultroj, kiam mi ekau˘dis lian parolon bone +konatan. Sur la vizagˆo aperis ˆsvito varma kaj ia nekomprenebla nefalsita gˆojo +anstatau˘is la antau˘nelongan teruron. + +La veturigisto ne tuj trankviliˆgis. Li longatempe esploris la renkontiton +per ambau˘ manoj kaj ne pli frue permesis sidiˆgi en la glitveturilon ol dirinte +antau˘ lia vizaˆgo la pregˆon por forpeli diablon kaj trifoje farinte la krucosignon +super li. La renkontito, simile al ni, perdis la vojon. Longan tempon vagante +tra la marˆcoj senfinaj, li malsekiˆgis, kiel spongo, kaj tremis pro malvarmo. +Feliˆce post nelonge la ˆcevalo trovis ian vojon, baldau˘ alkondukintan nin en +Kuvˆsinovon. La vunditon mi trovis ankorau˘ en konscio kaj komuniis lin. + +Gastama Jakov liveris al ni sekajn vestojn kaj plifortigis nin per varmega +teo kaj brando. Lia malgranda varma ˆcambreto, kun karbigˆintaj muroj kaj +plafono, post nia longa vagado meze de malvarmeco kaj malsekeco, ˆsajnis +al ni vera paradizo. Drinkinte po tri-kvar glasetoj, ni varmiˆgis, forgesis +antau˘nelongan timon kaj gaje interparolis. Vasilij Sergeiˆc ankau˘ nenion sciis +pri malbona reputacio de la loko ˆus vizitita, kaj la mastro volonte rakontis +al ni pri gˆi: + +Antau˘ longe, dum la epoko de servuto en la vilaˆgo najbara estis bieno de +severa grafo Zmiev. Li estis fama per sia krueleco kaj senkoreco. En la +sama vilagˆo logˆis frau˘lino Zoja – knabino neordinare bela. Sˆi havis fianˆcon – +ankau˘ samvilagˆan forˆgiston, kiu amis ˆsin ˆgis sinforgesemo. Iliaj gepatroj estis +kontentaj pri elekto de siaj infanoj kaj nur atendis senpacience la au˘tunon, +por ke, fininte kamplaborojn, arangˆi la edziˆgofeston. Venis, fine, la dezirata +au˘tuno. Oni finis ˆciujn vilagˆajn laborojn kaj ekripozis post longa senˆcesa +laborado. + +Lau˘ la kutimo, ekzistinta dum tiu ˆci tempo kruela, la gefianˆcoj devis antau˘ +la edziˆgo viziti sian sinjoron, peti lian konsenton por estonta edziˆgofesto kaj +prezenti al li donacojn. Kun koro timpremita, malkuraˆge ekiris la gefianˆcoj +al la domo de la grafo. Sur lia korto staris kelkaj veturiloj de najbaraj +bienhavantoj – sinjoroj eminentaj, amasiˆgis geservantoj kaj el la fenestroj de +la domo sonis gaja kantado kaj muzikado. La grafo baldau˘ sciigˆis, ke venis +al li la gejunuloj kaj ordonis tuj venigi ilin. + 24 CONTENTS + +Unuavide la beleco de Zoja forlogis la grafon kaj ˆsia sorto estis decidita +senrevene. Kolere sulkiginte la brovojn, la grafo ekkriis kontrau˘ la forgˆisto +senkulpa kaj aro de servantoj kun moko kaj lau˘ta fajfado forpelis lin de la +korto. La knabino, decide rifuzinta partopreni en orgioj de la, sinjoro kaj lia +gastaro ebria, post longa senfrukta admono estis vergita kaj dum la proksima +nokto senhonorigita de ili. + +Oni enˆslosigis la mizerulinon en la ˆcambro malvasta kaj nudigis ˆsin, por ke +ˆsi ne forkuru. Tamen foje ˆsi decidis forkuri hejmen al sia amato. Trovinte +ie longan ˆsnuron, ˆsi, tute nuda, nokte malsuprenigˆis tra fenestro. Malfeliˆce +ˆsia forkuro estis baldau˘ rimarkita. Granda amaso de servantoj sinjoraj kun +hundaro estis sendita ˆciudirekten por trovi kaj revenigi Zoja’n. En densa +marˆca arbetaro oni atingis ˆsin. La krio korˆsiranta, petanta la kompaton, +miksigˆis kun hunda bojado kaj malmodesta insultado de la malˆcasta bando. +Lastamomente, kiam ˆsajnis, ke restis nenia espero pri ies helpo au˘ defendo, +kiam la hundoj furiozaj estis pretaj sin ˆeti al la nudulino kaj disˆsiri ˆsin, de +ie subite aperis la fianˆco. Kelkaj vortoj karesemaj, mallau˘te elparolitaj al ˆsi, +sukcesis tuj trankviligi ˆsin kaj, pli frue ol la hundoj ekkaptis ˆsin, li baris ˆsin +per sia figuro fortega. Poste li enbrakigis ˆsin kaj lau˘te ekkriis: + +– Trankviligˆu!.. Ni estas diaj!.. + +En la sama momento dentoj de la hundoj eniˆgis en la korpojn de la gefianˆcoj. +La grafo, informita pri la okazintaˆo, venis mem por rigardi la mortintojn. +Li volis liberigi la korpon de la knabino el la brakoj de la amato, sed ˆciuj +penoj estis vanaj: iliaj manoj, kvazau˘ feraj, estis nedisigeblaj. + +Longan tempon iliaj korpoj kuˆsis tie ne enterigitaj, ˆgis kiam ia piulo en- +tombigis ilin en la sama loko. + +De tiam, – finis la rakontanto, – gˆis nun ˆsia animo vagas ˆciunokte tra la ar- +baroj kaj marˆcoj apudaj. Sˆiaj gˆemoj kaj krioj au˘digˆas senˆcese, jen petante la +preˆgon, jen minacante la venˆgon. Estas malfeliˆca tiu homo, kiun ˆsi renkontos +sur sia vojo: gˆis la tagigˆo li ne trovos la vojon perditan, se li ne pereis pli +frue en ia marˆco. + +Nur, memore pri la amato, ˆsi indulgas, kiam oni ripetas liajn vortojn lastajn: +– ”Trankviliˆgu!.. Ni estas diaj!..” + . BAGHY, JULIO (GYULA) 25 + + Baghy, Julio (Gyula) + +1891-1967. Hungaro. Naskiˆgis en Szeged. Aktoro, reˆgisoro, verkisto, Esperanto- +instruisto. Kiel junulo li studadis en aktora lernejo. Lia patro estis drama +aktoro kaj la patrino teatra sufloristino. Esperantisto de 1911. Soldatservis +en la au˘stra-hungara armeo dum la unua mondmilito. En septembro 1915 +li estis kaptita de la rusa armeo kaj restis militkaptito en Siberio dum pli +ol kvin jaroj. Dum la militkaptiteco li instruis Esperanton al kaptitoj kaj +civiluloj. Fine de 1920 li povis reveni en Hungarion. + +Baghy verkis lernolibrojn, gvidis kursojn kaj propagandis en multaj lan- +doj, aranˆgis literaturajn vesperojn. Li aktoris kaj reˆgisoris en pluraj UK- +j. Akademiano. Baghy iniciatis, ke la naskiˆgtago de Zamenhof, au˘ la 15a +de decembro, estu la tago de Esperanta libro. Li estis kunfondinto, ˆcefa +kunredaktoro kaj ˆcefa kunlaboranto de ”Literatura Mondo”, kunlaboranto +en aliaj ˆcefaj Esperanto-organoj. Lia ˆcefa rolo tamen estis tiu de verkisto: +Esperanta poeto, romanisto, novelisto kaj dramverkisto. Gravan rolon en +liaj verkoj ludas la spertoj en Siberia kaptiteco. Esence li estas idealisma +verkisto kun profunda sopiro je ”homa homo”. Junagˆe li verkis poemojn +kaj novelojn hungare. Post malfacila periodo dum faˆsismo kaj milito li reak- +tiviˆgis en la 1950-aj jaroj kaj aktivis gˆis sia morto en 1967. + +Inter liaj gravaj verkoj oni trovas la Siberiajn romanojn Viktimoj kaj Sur +sanga tero, la humuran kaj socikritikan romanon Hura!, la amromanon Print- +empo en la au˘tuno, poemarojn, teatraˆojn, la facil-legan romaneton La verda +koro kaj plurajn novelarojn. En Dancu marionetoj el 1927 aperis la humura +novelo Kiel Mihok instruis angle. Poste ˆgi estis represita en la antologio +33 rakontoj el 1964. La novelo okazas en la sama medio kiel la gravaj ro- +manoj de Baghy, do en Siberia militkaptitejo. Rolas en ˆgi Esperanto, tamen +tute ne en la kutima idealisma maniero. Anstatau˘e Baghy ˆci tie aperas kiel +bonhumora, milde ironia humuristo. La stilo estas simpla kaj tre bona. + 26 CONTENTS + + Kiel Mihok Instruis Angle + + de Julio Baghy + + Unue aperis en Dancu, marionetoj, Budapeˆsto 1927. Ankau˘ en + Nova Esperanta Krestomatio, UEA 1991 + +Leu˘tenanto Petroff singarde, iom post iom, ˆsovis la kapon el sub la lana +kovrilo, ˆcirkau˘rigardis. Hela taglumo en la ˆcambro. Ekstere sennuba ˆcielo. +Verˆsajne frosto. Li rigardis la termometron. La enˆcambra temperaturo estis +dekkvin gradoj super la nulo. + +– Brrr! Nur dekkvin gradoj. . . Ekstere estas certe minus dudek kvin. . . + +Aperis antau˘ li la ekzercejo. Liaj dentoj ekklaketis. Li ˆetis rigardon al la +senfajra forno, alian rigardon al la poˆshorlogo, vigle tiktakanta sur la apudlita +ˆsranketo kaj poste, kovrante sin per la lantukego li kuntiriˆgis kiel piktuˆsita +rau˘po sub brasikfolio. + +– Ankorau˘ tro frue. . . estus bone dormeti iom! – kaj por provi tion li forte +fermis la okulojn. + +Senbrue, kiel la ombro, ˆstelis sin en la ˆcambron lia servisto Mihˆaelo Mihok, +pala stangostatura militkaptito. Sub la dekstra brako li premis al si faskon +da ligno, sub la maldekstra – pajlaˆon en malnova gazeto, kaj en la manoj li +tenis grandan samovaron. Li penadis paˆsadi lau˘eble senbrue kaj piedpinte. +Cˆ e ˆciu paˆsknaro, glastinto, kulerfalo, segˆrenverso li time kaj respektplene +palpebrumis al la lito, kie sub la kovrilo, kvazau˘ minace, montetiˆgis la grasa +kaj nenomebla parto de la sinjoro leu˘tenanto. + +Mihˆaelo Mihok jam lau˘nature estis timema, servema kaj gˆentila. La serve- +mon kaj ˆgentilecon li bone profitigis en sia civila profesio. Li estis tajlor- +laboristo en provinca urbeto. Sed li ankau˘ estis timema. Precipe li timis +leu˘tenanton Petroff, kiun li konis nur de tri tagoj. Ho, kiaj tri tagoj! Vera +malfeliˆco, ke oni komandis lin ˆci tien! Escepte kelkajn frazojn li ne komprenis +la rusan lingvon. Bonvole li klopodis plenumi la dezirojn, sed la timo ofte +paralizis liajn kapablojn. Ne mirinde, ˆcar leu˘tenanto Petroff estis fortika, +grasa, bizonstatura kaj havis leonvoˆcon. Certe li devas esti kruela tigro – +pensis Mihok. + +Cˆ iumatene kaj ˆciuvespere ili havis konversacion. Tiaj eˆc pli firmigis lian opin- +ion. Petroff klarigis ˆcion per man- kaj piedgestoj, per mimiko kaj diversaj +akrobatagoj por komprenigi sin kaj dume au˘digis leonvoˆcon. Mihok streˆcis +sian atenton, igis ekfunkcii sian etan fantazion por diveni la signifojn de tiuj +misteraj manovroj, kiujn faris kun plena energio kaj fervoro la leu˘tenanta +moˆsto. Tamen sinsekvaj miskomprenoj maldolˆcigis lian vivon. Nu kaj tiuj +turmentaj kapdoloroj, kiuj sekvis la atentostreˆcon!? Ankau˘ tio estis iom pli +ol nenio. + . KIEL MIHOK INSTRUIS ANGLE 27 + +Sed kial ne lernis Mihok la rusan lingvon? Pro du kau˘zoj. Unue, gˆis nun li +nur vidis la rusojn, sed ne vivis inter ili; due, ˆcar li vere ne havis lingvistan +talenton. Krom tiuj du estis ankorau˘ tria. Li estis revemulo. Tiu ˆci revemo +instigis lin lerni Esperanton. Oni instruis tion en la militkaptitejo. Li do +komencis kaj finlernis gˆin. Oni ne povu diri hejme, ke dum longa foresto li +ne profitis ion pli utilan ol tiu malbenita nazkataro, kiun li nepetite ricevis +en la subteraj barakoj de Tockeo. Tiu ˆci lingvoscio estis triumfo por li, ˆcar +malgrau˘ penoj kaj elspezoj li ne kapablis lerni fremdan lingvon. La mono +ˆciam formigris kaj lia cerbo nur nigris. Sed nun eˆc lia revemo havis freˆsan +nutraˆon. Li posedas lingvon, kiu egalvaloras ˆciujn, ˆcar gˆi estas parolata ˆcie, +kvankam ne de ˆciu. Sed tio estas pretera bagatelaˆo. Li sentis sin grava +persono, pioniro de kulturmovado kaj en sia revo li jam fondis la ”In-Tu-As- +Es-Ta-He”-n (Internacia Tutmonda Asocio de Esperantistaj Tajlorhelpantoj) +kun speciala insigno: verda stelo, trapikita per pinglo kaj kudrilo. Li estos +la prezidanto kaj tiam li provos sendanˆgere svati la manojn de Rozinjo. Ho +Rozinjo, Rozinjo, belega modpupforma filino de kruela majstro, kiu ofte +mezuris la ulnon al lia dorso dum la lernojaroj, se vi konjektus la dolˆcan +sekreton de Mihok, tiam vi certe ne turmentus la patran koron per ˆciutaga +”neniu edzinigas min. . . mi devas farigˆi maljuna frau˘lino kun papago kaj +kun dekduo da katetoj”. Pri la kruela majstro, kaj precipe pri la ulno subite +venis ideo, kiun Mihok dorlote vartis en si. Li konsideris sin martiro de +tiu ˆci movado. Cˆ u ne estis martireco suferi vangofrapojn de kolonelo pro la +kvinpinta stelo? Certe jes. La vangofrapoj koncernis verˆsajne la kvinpinton +kaj ne la koloron, sed tiaj bagateloj ne gravas. Martiro estos la edzo de la +belega modpupforma Rozinjo. . . Tia vireto estis Mihˆaelo Mihok. + +Sed nun la neforpelebla realeco devigis lin servi ˆce tiu ˆci bizonstatura leonvoˆca +leu˘tenanto, kiu ˆciutage torturas lin per misteraj gestoj, grimacoj, nekom- +preneblaj akrobataˆoj. Hja, tia estas la sorto! + +Li faris fajron en la forno, starigis la samovaron antau˘ ˆgin, algˆustigis tubeton, +kies finon li metis en la aperturon de la forno. Tie estis forta aertiro. Poste +li pretigis ˆcion por la sinlavado de la leu˘tenanta moˆsto; malplenan sitelon, +sapon kaj glason da akvo. + +Dume leu˘tenanto Petroff transdonis sin al la kutima frumatena meditado pri +la vivo, pri variado de ˆsancoj. Antau˘ unu jaro en Petrograd li fiere paradis +en sia nova uniformo sub fenestroj de bela vidvino de tiea komercisto. Li +havis esperon kaj imponajn pagonojn, sed venis la revolucio kaj la vidvinon +kune kun la kapitalo edzinigis prudenta komisaro. Liaj esperoj kaj pagonoj +falis en la koton kaj la sinsekvaj bataloj pelis lin gˆis la ekstrema oriento. La +pagonojn li denove havis, sed kia vivo?! Brrr! Li estas ja pacema kiel. . . kiel +tajloreto kaj tamen ˆci tie. . . en la ”ingˆeniera bataliono. . . ” Cˆ e tiu vorto li +ekmiris. Kial oni nomas ˆgin ”inˆgeniera”? Eˆc unu inˆgeniero ne trovigˆas inter +la oficiroj. Profesie li estas ja simpla dentisto, eˆc ne doktoro. . . La kapitano +estas notario, la. . . Eble la kolonelo? Ne! Tute ne! Li havas kolbasfabrikon +en Udinsk. . . Kial ”bataliono”? Tridek ses oficiroj, kunpelitaj de revoluciaj +ventegoj, jam estas bataliono? La soldataro konsistas el kvin dungitaj hˆinoj. +Ili flegas ok mizerajn ˆcevalojn en la staloj kaj ˆciumatene tiras du kanonojn +sur la ekzercejon. Krome estas pli ol kvardek komanditaj militkaptitoj por +servi ilin kaj kuiri nemangˆeblaˆojn por la oficiraj stomakoj. . . Bah, kia vivo? +Pli profite estus eltiradi la dentojn de pacemaj veantoj en Petrograd ol ˆci + 28 CONTENTS + +tie tremadi por la propra vivo kaj ˆciutage preparigˆi por subitaj atakoj de + +bolˆsevikoj. . . Kion fari? Jes, rifuˆgi, sed kiel kaj kien?. . . Kaj ˆci tiuj dungitaj +hˆinoj kaj komanditaj militkaptitoj eble. . . + +Mihok plenumis sian taskon. Cˆ io estis en ordo. Li paˆsis al la lito, delikate +tuˆsis la leu˘tenantan moˆston. Delikate, sed ne en feliˆca momento. La vigla +fantazio de Petroff ˆus skizis teruran situacion, en kiu la ruzaj hˆinoj kun +la militkaptitoj konspiris kontrau˘ la oficiroj. Kiam Mihok ektuˆsis lin, ˆguste +en tiu momento li vidis sin trapikita de sia servisto. La tuˆson li sentis kaj +por sin defendi kaptante la revolveron el sub la kusenoj li salte levigˆis kun +domskua krio. La malfeliˆca Mihok pro teruro faligis la tason da teo, mortpale +humile palpebrumis jen al la danˆgera ilo, tenata kontrau˘ lia brusto, jen al la +terurtau˘zita mieno de la leu˘tenanto. + +Longminuta pau˘zo. Petroff vidante la tremantan kapon de Mihok tuj em- +barasigˆis. Li sentis honton kaj, por kaˆsi ˆgin, lau˘te ekridis. Mihok pensante, +ke ridi estas devo, kiam la mastro ridas, ankau˘ li altrudis mucidan rideton +je siaj kurbigˆintaj lipoj. Lia mieno similis al tiu de citron-glutanto, kiu +volas ˆsajnigi, ke la citrono estas mieldolˆca. Petroff nun plengorˆge kaj sincere +ridegis, ˆetis la revolveron sur la liton, rigardis la termometron. Gˆ i montris +dudek kvin gradojn. + +– Haroˆso! (Bone!) – li diris kaj enlitigˆis. + +Mihok kun tremantaj manoj kolektis la rompitaˆojn, zorge forbalais la spli- +tojn, por ke ili ne vundu la piedojn de la leu˘tenanta moˆsto, pretigis teon en +la glason kaj el respektinda distanco proponis ˆgin. + +– Gospodin. . . eto ˆcaj. . . ˆcaj. . . pitj (Sinjoro, jen, teo, tetrinku!). + +– Nu, haroˆso. . . blagodarju vas. . . (Nu, bone, mi dankas). + +Petroff trinkis, Mihok staris ˆce la forno. Kun premegita koro li pripensis la +ˆus forpasintan teruraˆon. Lia timemo vestis la estontecon en nigran fune- +bron, ˆcar li estis nun tute konvinkita, ke la sinjoro leu˘tenanto estas tigro. + +Dum la tetrinko Petroff projektis kelkajn planojn por la rifuˆgo. Malagrable +estus kuˆsi traborite per kuglo, tiradi dentojn estus pli prudente. El la planoj +tau˘gis neniu. Hazarde lia rigardo trafis Mihok-on, dancanta je unu piedo al +la alia kaj hundokule observante liajn movojn, kaj nova ideo venis, facile +efektivigebla. Onidire la militkaptitoj baldau˘ hejmeniros. Estus bone vojaˆgi +kun ili en Eu˘ropon. Bedau˘rinde krom la rusa li ne konas alian lingvon. Nu +li devas lerni! Sed de kiu? Memkompreneble de Mihok. Li estas eu˘ropano, +aspektas inteligenta, li nepre devas scii kelkajn lingvojn. Tiu ˆci nepre tuj +fariˆgis lia fiksa ideo. + +– Herr Mihok. . . govoritje pa germanski? (Sinjoro Mihok, ˆcu vi parolas +germane?) – li komencis leonvoˆce. + . KIEL MIHOK INSTRUIS ANGLE 29 + +Mihok ektremis. Li komprenis nenion krom la vorto ”germanski”. Verˆsajne +la leu˘tenanta moˆsto bonvolis interesigˆi ˆcu li vidis jam germanon? Li vidis +ja. Kion fari? Eble ne estas kulpo vidi germanon kaj humiltone li informis +la tigronaturan sinjoron. + +– Da! (Jes!) + +– Nu haroˆso. . . i pa francuski? (Nu bone kaj france?) + +Mihok iom pripensis la demandon, esploris en siaj memoroj. Kie li vidis +francon? Ah, jes! En la modgazetoj ˆce lia majstro. Certe tiuj bildoj figuris +francojn, ˆcar la gazeto venis el Parizo. + +– Da, da! – li respondis post ioma konsidero. + +– I toˆe pa angliski? (Kaj ankau˘ angle?) + +Mihok embarasigˆis. Nun jam li tute ne komprenis la leu˘tenantan moˆston, +sed por dau˘ra pripensado li ne havis tempon, ˆcar okuloj kvazau˘ trapikis lin. +Li rapidis do respondi. + +– Dadada! +– Cˆ to dadada? (Kio jesjesjes?) + +– Niˆcevo! (Nenio!) +– Cˆ to niˆcevo? + +– Niˆcevo dadadada njet! (Nenio jesjesjesjes ne!) + +La sensenca respondo pruvis, ke Mihok miskomprenis lin, sed tamen Petroff +pensis, ke eu˘ropano nepre devas paroli tiujn lingvojn. Mihok aspektas in- +teligenta, estas eu˘ropano, li do parolas tiujn lingvojn. Petroff provis ali- +maniere komprenigi sin. Li montradis al diversaj objektoj de la ˆcambro kaj +leonvoˆce demandis, pensante, ke la tono plialtigita helpas en la interpretado. + +– Pa germanski. . . pa francuski. . . pa angliski? + +Mihok iom post iom ekkomprenis pri kio temas kaj tiam elbalbutis la lastan +frazon de sia rusa lingvoprovizo. + +– Ja nje znaju! (Mi ne scias!) + +Leu˘tenanto Petroff ne volis kredi je siaj oreloj, eble li malbone au˘dis. La +konsternigˆo kvazau˘ tondris en lia voˆco. + +– Cˆ to vi nje znajtje? (Kion vi ne scias?) + 30 CONTENTS + +Pizograndaj ˆsvitgutoj aperis ˆce la tempioj de Mihok. Li pensis, ke tiu ˆci +terura homo certe mortpafos lin, se li ne scias ˆcion, kio estas postulata. La +malesperiga situacio donis al li genian ideon, kiu savos lian vivon almenau˘ +por la momento. Kiam Petroff persistis plu en montrado kaj demandado, +volante scii germane la vorton segˆo tiam li senhezite respondis. + +– Das seˆgungen. + +– Pa francuski? + +– Le seˆ. + +– I pa angliski? + +– The sigˆ. + +Petroff estis kontenta, sed por tute konvinkiˆgi li komencis novan provon +montrante tra la fenestro al tureto, kiu staris sur la ekzercejo de la urba +fajrobrigado. + +– Nu, Herr Mihok, pa germanski? + +– Der turung. + +– Pa francuski? +– La Eiffel. +– Pa angliski? +– Krevu tuj, se mi scias! – eliˆgis la amareco el Mihok. + +– Krevutuj. . . Da, da, da. . . oˆcˆcˆcen interesni (tre interese!). . . Krevutuj. . . + +La apetito de Petroff ˆciumomente pliigˆis por la fremdaj lingvoj. Li decidis +formanˆgi ilin. Per gestoj, grimacoj kaj akrobataˆoj li tuj klarigis al Mihok, +ke li devos ˆce ˆciu sunlevigˆo preni libron kaj instrui lin, kaj Mihok komprenis, +ke li devas la sunon forˆsteli de la ˆcielo, meti ˆgin en la Biblion kaj per la +Sankta Libro li devos kelkfoje bati la kapon de la leu˘tenanta moˆsto. Sed kiel +li kuragˆus fari tion? Bati la kapon de la sinjoro leu˘tenanto?! + +Petroff ellitiˆgis, lavis sin per plenbuˆso da akvo kaj post la finvestado li amike +frapetadis la ˆsultrojn de Mihok, kiu preskau˘ terenfalis pro tiu ˆci intimaˆo. +Kiam Petroff estis ekster la domo, li surgenue, kiel bona katoliko, prome- +sis dekduon da kandeloj al Sankta Antonio, se li forkondukos lin sana kaj +nekripligita el la manoj de tiu ˆci tigronatura sinjoro. + +La tagoj pasis. Cˆ iu mateno alportis sian kvarlingvan torturon. Petroff de- +mandis, Mihok respondis kaj ˆce la fino li promesis ˆciam unu dekduon da +kandeloj. + . KIEL MIHOK INSTRUIS ANGLE 31 + +Iun tagon Petroff surprizis lin, ke li decidis lerni nur la anglan lingvon kaj li +jam aˆcetis kajeron, krajonon por noti ˆcion necesan. Mihok sentis batadi la +koron en sia gorˆgo. Kion fari? Gˆ is nun estis facile, ˆcar la leu˘tenanta moˆsto +nenion notis kaj forgesis ˆcion ˆgis la alia mateno. La kajero kaj krajono +malebligas la devigatan trompon. Li decidis konfesi, ke lia angla scio egalas +la nulon, sed en la lasta momento rigardante la bizonstaturan leu˘tenanton li +rememoris pri la revolvero kaj rezignis. Venu, kio devas veni! Ankorau˘ kelkaj +funtoj da kandeloj pli au˘ malpli al Sankta Antonio ne multon diferencos kaj +li sisteme komencis instrui Esperanton nomante ˆgin angla lingvo. + +Petroff montrigˆis entuziasma anglofilo. Li diligente lernis ˆcie: en la kazerno, +sur la ekzercejo, en la oficira mangˆejo, en la intima ˆcambreto de. . . sed tio +ne apartenas al tiu ˆci historio. + +Foje dum promeno li rimarkis ilustritan revuon, kuˆsantan sur la trotuaro. +Kelkaj ˆcifitaj folioj de la malnova ”The London News”. La titolo frapis lian +atenton. + +– Londono estas metropolo en Anglujo – li komencis konkludadi – tio estas +certa. Nun ˆcar la titolo diras ”London”, pli ol verˆsajne la gazeto venis el +London kaj se ˆgi venis el London, sekve ˆgi estas angla gazeto. Nu, ni kontrolu +nin! + +Li levis la foliojn, singarde glatigis ilin kaj provis legi kelkajn liniojn. Li ne +komprenis. Iom ekscitite li rigardis ˆciujn pagˆojn kun la espero, ke li trovos +almenau˘ unu kompreneblan frazeton. Ne, ne kaj ne! Pro diablo, kiel povas +okazi, ke eˆc vorteton li ne komprenis. + +Konsternite li rapidis hejmen. Certe Mihok povos klarigi la kialon. Mihok +estis puriganta liajn botojn kaj silente malbenadis la ciron, kiu bezonas tiom +da kraˆcoj. En Eu˘ropo oni purigas botojn per lakkremo kaj ne devas elsputadi +la pulmon por fari la botojn spegulbrilaj. Petroff ekhaltis antau˘ li, iom hezitis +kaj fine metis la foliojn antau˘ la nazon de Mihok. + +– Kijo estas tijo ˆci? + +Mihok iom indiferente rigardis la foliojn. + +– Verˆsajne gazeto. + +Petroff eksplodis. – Nje verˆsajnje, sed tutje certje. . . Sed kija, dijru Mihok, +kija gazeto? + +Mihok eklevis la ˆsultrojn, gapis al la folioj, kiujn Petroff minace svingis antau˘ +lia nazo. + +– Mi ne scias, – konfesis sincere Mihok. + +– Vi nje scijas, Mihok, nje scijas? – kriis Petroff kaj kunfrapis la manojn. – +Angla gazeto, Mihok, angla gazeto. . . Nun vi scijas. + 32 CONTENTS + +Sub la hau˘to de Mihok la frostotremo komencis kaˆsludon. + +– Ne diru, sinjoro leu˘tenanto. . . ˆcu vere? + +– Sed jes, mi djiras. . . angla gazeto. . . Legu! The-London-nje-vs. . . Mi ne +komprenjis eˆc vorton. . . Legu! + +Mihok transprenis la foliojn, rigardis ilin kun terurstreˆcitaj okuloj, sed post +momento maˆsinrapide fluis vortotorento el lia buˆso. + +– Enlamondonvenisnovasento. . . tralamondoirasfortavoko. . . perflugilojde- +facilavento. . . + +Cˆ e Petroff admiro sekvis la koleron kaj dubon. + +– Vi scijas legi. Tutje bonje vi scijas legi! Kijel, ke mi nje scijas? + +– Vi forgesis verˆsajne, sinjoro leu˘tenanto, ke la angloj ne tiel skribas, kiel +ili parolas. Ekzemple, ili diras: ”Bonan matenon, sinjoro” kaj ili skribas +”The Szentantalkam, segits meg!” (hungare: Sanktantonˆcjo helpu min!) Cˆ u +vi komprenas? – kaj por konvinki la miregantan leu˘tenanton pri sia pravo li +serˆcis inter la ilustraˆoj unu, kiu figuris ekzotikan tribestron kaj anstatau˘ la +subbilda teksto li komencis legi la Historion de Homaro el lernolibro de E. +Privat. Tion li sciis parkere kaj la teksto, se iom lame, tamen tau˘gis: ”Kiam +la maljuna regˆo de Persujo mortis, lia filo, la juna princo Zemir eksidis sur +la tronon. . . ” + +Petroff kontentigite foriris. De tiu tago Mihok skrupule atentis la horizonton, +ˆcu ia anglo ne aperos por renversi ˆcion? Tiuokaze la leu˘tenanta moˆsto certe +ekspedos lin afrankite al la alia mondo. . . eble sen kapo. Cˆ iutage li promesis +novan dekduon da kandeloj kaj pasis longaj monatoj sen notinda okazintaˆo. + +Petroff jam bonege parolis la anglan lingvon kaj ankau˘ Mihok rekonis en sia +leu˘tenanto la gˆeneralan bonkorecon de la rusoj kaj flameman entuziasmon +por belo kaj bono. Li decidis konfesi sian kulpon, se venos bona okazo. + +Okazo venis, sed ne bona, ˆcar homo projektas, Dio direktas. Jˆus kiam li +ne estis preparita por eventualaˆoj, venis hejmen Petroff kun fremda rusa +oficiro. La malfeliˆca Mihok sentis sian kuragˆon paralizita kiel en la unuaj +tagoj. + +– Mihok, parolu kun tiu ˆci sinjoro, sed tuj! – komencis Petroff kaj lia voˆco +tremis pro la retenitaj kolero kaj indigno. Li asertas, ke li parolas angle. . . +Parolu kun li angle. . . Tiun anglan lingvon mi ne komprenas. + +La haroj stariˆgis sur la kapo de Mihok. Nu Sankta Antonˆcjo nun helpu +– li komencis pregˆi en si, – kvintalon da kandeloj mi bruligos por vi post +hejmreveno. Li klare vidis, ke nun la pentvoˆca konfeso neniel utilos. Se +li komencis ˆci tiun altruditan tragikomedion, li devas finludi gˆin. Nur la +impertinenteco povas helpi kaj Antonˆcjo. Riskante ˆcion je unu kubˆeto li +ˆsajnigis trankvilon. + . KIEL MIHOK INSTRUIS ANGLE 33 + +– Kie kaj de kiu lernis la sinjoro tiun ˆci anglan lingvon? + +– Cˆ i tie, de soldato el la amerika armeo. + +– Ah, jes! – Mihok plenblovis sin. La timo, kiel multajn, faris lin au˘daca en +la minutoj de dangˆero. Li mem ne konjektis, ke tiom da kuragˆo nestas en li. +Kun rideto li dau˘rigis. – La sinjoro lernis la amerikan dialekton de la angla +lingvo, dum ni parolas la klasikan lingvon de la londona aristokrataro. Jen +la diferenco. . . Je mia Dio, mi tre ˆsatus paroli ankau˘ tiun lingvon, sed mi +pensis, oni devas scii unue la klasikan, la aristokratan, kaj poste la popolan. . . +ˆcu ne, leu˘tenanta moˆsto? + +La kolero de Petroff vaporiˆgis, forflugis kaj eˆc aprobe li balancis la kapon. +Tre imponis al li la aludo pri aristokratoj. Li interpretis la vortojn de Mihok, +sed la fremda oficiro dube ridetis kaj faris demandon. Petroff tradukis. + +– Kie oni povas uzi ˆci tiun lingvon ekster la aristokrataj kvartaloj de London, +se la popolo parolas alian lingvon? + +En Mihok vekigˆis la propagandisto. + +– Cˆ ie! En ˆciu lando de la mondo! Eˆc en tiu ˆci urbo!! Cˆ u vi ne volas kredi? +Mi pruvos tion. Bonvolu veni kun mi dimanˆce en la urbon kaj konvinkiˆgu, +kiu valoras pli: via amerika dialekto au˘ nia klasika angla lingvo? + +Petroff denove interpretis kaj ili decidis, ke dimanˆce triope vizitos la urbon. + +Mihok sincere gˆojis, sentis sin pli facila, ˆcar li estis sur la plej bona vojo +malkaˆsi ˆcion sen fiasko. En la urbo estis granda societo, kie ˆciudimance +amase kunvenis babiladi la esperantistoj. Vera internacia societo: germanoj, +bulgaroj, turkoj, hungaroj, japanoj el la diverslandaj armeoj; ˆcarmaj virinoj, +agrablaj viroj el la urbo mem. + +Mihok zorge preparis sin por la publika konfeso. Cˆ e la pordego de la domo +ankorau˘ unu funto da kandeloj kaj Mihok kondukis sian leu˘tenanton kaj la +fremdan oficiron en la societon. Ilin surprizis la diversnacieco kaj tiu amika +intimeco, kiu kvazau˘ sklavigis la vizitantojn. Mihok prezentis ilin al ˆciu +ˆceestanto aparte. + +Jen turko, alparolu lin! Jen polo, alparolu ˆsin! Jen hˆino, alparolu lin! Jen +japano, alparolu lin! + +Petroff havis kapturnon pro feliˆco, ke li komprenis ˆciujn kaj estis komprenata +de ˆciuj. Male lia akompanato, ˆcar escepte du amerikanajn soldatojn neniu +komprenis lian ”dialekton”. Li estis devigata rekoni, ke la ”aristokrata” +angla lingvo superas la popolan. + 34 CONTENTS + +Kaj Mihok en solena silento publike konfesis sian kulpon, petis indulgon de +leu˘tenanto Petroff, kiu pro ia neklarigebla sento forgesis pri ˆcio ˆcirkau si kaj +kun vera rusa flamemo li ˆcirkau˘prenis sian serviston, kisis trifoje lian buˆson +por sigeli la fratecon. . . Tiel instruis Mihok la anglan lingvon kaj tiel fariˆgis +Petroff entuziasma samideano. + +Tamen la fino de ˆci tiu historio ne estas tre kontentiga. Mihok, kiel bona +katoliko, du jarojn laboris por la kandeloj, promesitaj al Sankta Antonio +kaj dum tiu tempo la belegan modpupforman Rozinjon edzinigis lia kolego. +Tiam li riproˆcis iomete Sanktan Antonˆcjon, sed kiu scias, ˆcu ne la sanktulo +savis lin el tiu infero, en kiun la alia falis. Ni scias nur, ke Mihok restis +sola kun la revo ”fondi la In-Tu-As-Es-Ta-He”-n kun speciala insigno: verda +stelo, trapikita per pinglo kaj kudrilo. + . STURMER, KENELM RALPH CREUSE´ 35 + + Sturmer, Kenelm Ralph Creus´e + +Verkis ankau˘ sub la pseu˘donimo Kenelm Robinson. 1903-1960. Anglo. Den- +toteknikisto. Naskigˆis en Poole; vivis de 1917 en Londono. Esperantisto de +1922. Redaktoro de ”International Language”. Altnivele recenzadis. Tre +aktiva kulturbatalanto de la Movado. Kunarangˆanto de la UK en Oksfordo, +1930. Kiel novelisto li kreis kelkajn tre valorajn verkojn pri nekutimaj temoj. + +La ˆcefa verko de Sturmer eble estas la romaneto Por recenzo. . . ! el 1930. +Samjare aperis sub la pseu˘donimo Kenelm Robinson la novelaro Se grenereto. . . +en kiu aperas la novelo Apud stacidomo Victoria. Tiu novelo eble estas la +plej altnivela, grava kaj ankau˘ plej persona verko de Sturmer, kaj ˆgi aperas +ankau˘ en la antologioj 33 rakontoj el 1964 kaj Trezoro el 1989. Gˆ i prezen- +tas la interrilaton aman au˘ amikan de du junaj viroj. Gˆ i temas interalie +pri serˆcado de belo diversloke. Tion la au˘toro kreis per stilo ege trafa, es- +primriˆca tamen retenita, persona tamen neniel frapa. Vere, gˆi estas unu el +la plej memorindaj noveloj de la Esperanta literaturo. + 36 CONTENTS + + Apud Stacidomo Victoria + +Skizeto pri Amikeco + + de Kenelm Robinson (K R C Sturmer) + + Aperis en Se grenereto, 1930 + +Estis post la danco en Westminster, ke ni staris kune en la arkaˆo de la +subfervoja stacio, sen parolo, sen deziro disigˆi. Dum iom da tempo ni staradis +ankorau˘, lasante nin trempiˆgi en la milda nokta aero. Preterpasis nin homoj +ˆciaj, geamantoj, malrapidante sencele tra la arkaˆo kaj reen, geedzoj malpli +revemaj, tiom pli kontentaj, senhejmulo senvorte etendanta skatoleton da +alumetoj, altkreska, fortika policano rigardanta lin minaceme, gazetvendisto +esperanta vendi la lastajn ekzemplerojn de la vespera ˆurnalo, logˆantoj de la +eksterurboj rapidantaj al la ˆcefstacidomo por trafi la malfruajn vagonarojn, +kiujn oni aranˆgas speciale por la sabata vespero. + +”Venu,” mi diris al Joˆcjo, tuˆsante lian brakon, ”ankorau˘ unufoje tra la +stacidomo – morgau˘ estos dimanˆco, ˆcu ne?” + +”Kaj tamen mi volas frue leviˆgi,” li ridetis, tamen ekmoviˆgante. + +Estas io, pri la ˆcirkau˘aˆo de la stacidomo Victoria, al mi escepte alloga. Cˆ iam +estis tiel, de kiam mi unue venis al Londono, ˆce la komenco de la mondmilito, +kiam la butikoj estis etaj, malnovaj, kaj malpuraj. Nun, kiam oni vidas ˆcie +grandajn, novajn magazenojn, nokte brilantajn je lumreklamoj ˆciukoloraj, +nun ankorau˘ la etoso estas al mi alloga, mistera, romantika, simpatia. Gˆ enas +nur la noveco de la bierejo ”Windsor Castle”, el tiaj lokoj mi preferas ˆciam +la intimajn, malnovajn, same kiel oni amas pipon vere forˆetendan. + +Estis jam post la dek-unua, do neeble eniri la tetrinkejon Lyon’s, (tiun kiu +estas rekte kontrau˘ la subfervojo, ne tiu apud la muzikhalo; la unua estas +multe pli interesa, tie per dupenca taso da teo [lau˘ dimanˆca tarifo tripenca] +oni povas sidadi kaj observi ”la mondon kaj lian edzinon”, lau˘ nia frazo) +krome mi sentis, ke Joˆcjo, same kiel mi, estas en movigˆema humoro, kaj ni +direktis niajn paˆsojn tra la strato Wilton, preter la itala kafejo kie Joˆcjo +unuafoje citis al mi el Hohlov: ”Jen ˆgi brilas, mia lumo. . . ” + +Estis en la vespero de tiu tago, ke mi kuniris kun li al lia logˆejo, kaj ke +li pruntedonis al mi la volumeton, kaj en tiu vespero, ke li konigis al mi la +poemon de Baghy. Kara Joˆcjo, kiom mi ˆsuldas al li! Li havas nur dudek-kvar +jarojn, estas do malpli agˆa ol mi je tuta jaro, sed mi ˆciam lasis lin esti la +gvidanto en la ˆgardeno de la poezio, al mi li ˆciam konigis siajn eltrovaˆojn. + +”Cˆ u mi ne pravis?” li nun diris. Mi komprenis, ke ankau˘ li memoras pri tiu +babilado. + . APUD STACIDOMO VICTORIA 37 + +”Kiam vi avertis min, ne atendi trovi en la Esperanta poezio la amon, kia +oni konceptas gˆin en la angla? Jes, kompreneble. En nia gˆisnuna poezio +oni trovas ofte la vorton ”amo” sed en efektivo nur la memoron pri ˆgi au˘ +la korpan pasion. Oni neniam trovas tiun ekstazon, kiun donas ”Helen, thy +beauty is to me. . . ” el Poe, au˘ ”My dear, your lips, adorable”, el Rupert +Brooke. Eble tiu nekorpa ekstazo estas propra al la angla literaturo?” + +”Mi ne scias. Tamen, mi ne dubas, ke la angla prudemo, kiun ni tiom +ofte malbenas, liveris al ni belaˆojn nekonatajn en landoj, kies ideologioj +estas malsamaj. Ekzemple, vi memoras de Joseph Hergesheimer ’The Lay +Anthony’”, li rave ridetis, ”jes, kompreneble, nu, tuta ˆgia beleco devenas +el kaj dependas je la koncepto, ke Antonio bele agas, restante virga, pro la +memoro de sia amatino.” + +”Jes, la idealigo de la ˆcasteco pro estetika au˘ almenau˘ senreligia motivo, tio +naskis multon belan en la angla literaturo, ekzemple de Meredith. . . ”, mi +recitis verson el ’Modern Love’, kiun li dau˘rigis. + +Subite mi kaptiˆgis de ekscito, pensante al la ˆus legita ekzemplero de ’Al +Torento’, kuˆsanta en la brustpoˆso de mia surtuto. Cˆ u tuj, nun, mi konigu gˆin +al li? Mi konsideris la aferon, ˆcu nun liveri al li la volumon, au˘ ˆcu ankorau˘, +almenau˘ ˆgis la morgau˘o, egoisme, nejuste, teni al mi tiom da beleco. Mi +bildigis al mi lian plezuron, lian entuziasmon, lian dankemon. Granda estis +la tento, premi la verkon en liajn manojn, diri: ”Jen, Joˆcjo, jen la plej alta +belo, la plej simpatia kompreno, lau˘ niaj vidpunktoj!”; sed ne, ankau˘ por tiu +nokto mem, por relego en la propra lito mi volis konservi ˆgin. Efektive, mi +ne agas nelojale al li, almenau˘ pri tio mi provis konvinki min. + +Ni marˆsis sen pluaj vortoj en la stacidomon tra la flankenirejo. + +Estis preskau˘ senhome. Ni vagis tra la granda korto, preter la atendsa- +lonon, kie ni sidis post la lasta danco en Westminster, kiam ni akompanis la +frau˘linojn Brett al ilia vagonaro, la vesperon kiam Joˆcjo ˆsajnigis ne scii, kio +estas kamizolo, kaj Anjo proponis klarigi al li la aferon, por reciproka informo +pri tio, ˆcu la famo veras, lau˘ kiu li ne portas kalsonon, eˆc dum vintro! Preter +kajo ok, kie en 1926 ni renkontis la du germanajn samideaninojn vojaˆgantajn +al Edinburgo, kun kiuj ni pasigis bonegan amuzvesperon en Londono. + +Ni rigardis la grandan horloˆgon, sub kiu mi renkontis tiom ofte lin kaj aliajn +geamikojn. + +”Dek antau˘ la noktomezo?” + +”Jes, tio lasas al mi tempon – je kvarono post, la lasta foriras.” + +”Do, restas tempo por kaftrinko.” + +”Jes, li ridetis, ”ne necesas timi, ke altoficisto de mia firmo vidos min tie!” + 38 CONTENTS + +Ni ambau˘ ridis. Vere, kiam mi pensas al la lokoj, kiujn ni frekventas! Kiujn +nia amikeco beligis. Ni eniris, mendis kafon, rigardis kun amuzo la brunan +fluidaˆon kiun oni metis antau˘ nin. + +Mi donis al li la sukeron. ”Cˆ u vi rimarkis tiun frau˘linon kun kiu Mason +dancis unufoje, tiun kiu portis verdan robon?” + +Liaj lipoj ekmovigˆis de ekstazeto. ”Belegan korpon ˆsi havas, jes. Kaj kiel +ˆsiaj haroj kuˆsis sur la nuko. . . ” Ni sidis silente, bildigante ˆsin al ni denove. + +”Sed se oni volas paroli pri kruroj. . . ” + +”Nu?” mi diris, trafante liajn okulojn, ridetantajn de ˆgojo. En nia rondo, +oni ˆsercas pri Joˆcjo, ke se oni volas havi juˆganton pri kruroj. . . + +”Cˆ u vi ne vidis?” + +”Multajn,” mi ridetis, ”sed. . . tiu?” + +”Portis arˆgentan robon, dancis ˆciam kun tiu judo en la bruna vestaro. Dio, +kiom belaj ili estis!” + +”Sciu, Joˆcjo, estas bela trajto ˆce vi, tiel vi povas paroladi pri la belaj kruroj, +kiujn vi vidas, sen la plej eta. . . ” + +”Karulo, ˆcu vi ne scias, ke jen la sola afero, kiu povus instigi min mem verki +poemon?!” + +”Ke mi estu permesata legi gˆin,” mi diris. + +”Se vi estos bona knabo,” li amik-incitis. + +Tie ni sidadis inter malpuraj laboristoj, au˘skultante senatente ilian obscenan +lingvaˆon. Envenis publikulino, mendis kafon kaj sandviˆcon, mangˆis kvazau˘ +malsata. Kredeble ˆsi ja estis. Kontrau˘ ni taksiveturigisto grunte levigˆis por +pago. Mi rigardis la horlogˆon. + +”Kvin post noktomezo.” + +”Bone, ni iru.” + +Li serˆcis monon en sia veˆstpoˆseto lau˘ maniero, kiun mi bone konas, maniero, +dum kiu li plej bela aspektas. Mi estis jam paginta, metis la manon sur lian +brakon, kune ni eliris. + +”Nu, jen denove en la arkaˆo. Vi havas tempon?” +”Gˆ uste tri minutojn,” li respondis. + . APUD STACIDOMO VICTORIA 39 + +Ni staris minuton rigardante al la malseka strato, briligata de la reklamlumoj. +Mi ˆstelrigardis al li. Tiom bela kaj aminda li aspektis, ke ˆciuj rememoroj pri +nia amikeco kunfluis en la menson, pikvibrigante la sangon. + +Subita impulso kaptis min. Mi suprenetendis mian vizaˆgon al lia, premis +liajn lipojn per miaj. + +”Do, bonan nokton, Joˆcjo, gˆis morgau˘!” kaj mi forglitis sur la straton, tra +la brilo; preter la alumetvendisto. + +* + +Cˆ e renkonto la proksiman tagon li neniel ˆsajnis ofendita. Li estis en tre gaja +humoro, estis trovinta ravan poemon de Bridges, kaj vidinta survoje paron +da kruroj. . . Niaj okuloj ridetante renkontiˆgis en amika kompreno. + 40 CONTENTS + + Newell, Leonard Noel Mansell + +Pseu˘donime ankau˘ ”Eleno Vinfero”. 1902-1968. Anglo. Instruisto, asekuristo +k.a. Vivis en pluraj landoj, interalie en Au˘stralio. Naskigˆis en Londono. Es- +perantisto de 1916. Kunarangˆinto de la UK en Oksfordo, 1930. 1926-1930 +ˆcefredaktoro de ”International Language”. Kunlaboranto de multaj revuoj, +i.a. ”Literatura Mondo”, ”La nica literatura revuo”, ”Norda Prismo”. Pub- +likigis (1964) Pointers to Poetry (angla studo pri poezio). Lia novelaro Bakˆsiˆs +aperis en 1938. Hamleto, traduko de la Shakespeare-dramo, aperis en 1964. +Li multe tradukis el la angla poezio, kaj faris multajn tradukojn por Angla +Antologio, Vol. II. Verkis ankau˘ lernolibrojn. Poemoj en Dekdu poetoj +(1934). + +Ambau˘ originalaj verkoj de Newell aperis en 1938. Temas pri Kolektitaj +poemoj kaj la novelaro Bakˆsiˆs: skizoj el la vivo de egiptoj, en kiu aperas la +novelo Edzigˆpropono. La novelo temas pri francino kiu fianˆciniˆgas al egipto +kaj vojaˆgas por ekvivi kun li en Egiptio. Eˆc pli multe ˆgi cetere temas pri ˆsia +akompananta patrino, kiu ege ˆsokiˆgas kiam la eu˘rope konduta viro finfine +montrigˆas esti fremdulo, ano de malamika familio kaj medio. La stilo de +Newell estas bonega. + . EDZIGˆ PROPONO 41 + +Edziˆgpropono + + de L. N. Newell + + Aperis en Bakˆsiˆs: skizoj el la vivo de egiptoj, Literatura Mondo + 1938, Dua eldono Iltis 1983 + +La ˆsipego nepercepteble proksimigˆis al la kajo. Fone, Port Said kuˆsis plata, +preskau˘ senkolora pro la blankega sunlumo de tagmezo. Etaj figuroj en +galabijoj diskuris senombre, sen videbla ordo au˘ celo. + +Jam de du tagoj la vetero ˆciam pli varmiˆgis, spite la marventon. Eˆc mia +familiareco kun Egiptujo en au˘gusto ne estis povinta forigi neracian esperon, +ke estos malpli varme surtere. Sed, kiel ˆciam antau˘e, Port Said tuj seniluziigis +min; kaj mi malgajigˆis, pensante pri la longa relveturo al Kairo. + +La tempo inter la eniro de l’ ˆsipo en la havenon, kaj la surteriˆgo de la +pasaˆgeroj estas ˆciam tedega; oni sentas sin perdita inter du vivoj: oni ne plu +estas unu el la pasaˆgeraro, oni jam adiau˘is kvartagajn konatojn, kiuj pluiras +al Hindujo; sed oni ankorau˘ ne havas la liberecon kaj amuzaˆojn de terano. +Mi ekpromenis lau˘ la ferdeko, esperante trovi alian perditan animon, kun +kiu pasigi ˆci tiun unuhoran hadeson. + +Baldau˘ mi vidis grupon bone konatan, por kiu evidente la atendo ne estis +teda: s-ino Molard, la franca vidvino, Madeleno Molard, ˆsia filino, kaj juna +egipto, 1a fianˆco de Madeleno. Ili avide rigardis ˆciun detalon de la diskurado +sur la kajo, la egipto ˆcar li unuafoje en kvar jaroj revidis sian patrujon, la +francinoj por ion scii pri sia nova hejmo. + +Mi estis rimarkinta tiun grupeton jam en la haveno de Marsejlo. Kiam +oni (au˘, eble pli ˆguste, kiam anglo) suriras ˆsipon, oni tuj observas la aliajn +pasaˆgerojn por vidi, kiujn oni devos eviti, kaj kiujn oni povos alparoli sen +danˆgero de tedado. Cˆ iam (por anglo) la dua klaso estas multe pli malgranda, +ol la unua. Al s-ino Molard mi tuj altirigˆis; ˆsi estis parizanino, kun la spriteco, +energiaj opinioj kaj inteligenteco de siaj samurbanoj. Sˆi havis, supozeble, +kvindek jarojn, kaj ˆsiaj haroj estis jam grizaj; sed ˆsi estis konservinta sian +firman karnon, ˆsiaj mamoj ankorau˘ ne platiˆgis, kaj ˆsi havis rondajn brakojn, +kiujn oni preskau˘ povus nomi belaj. Sˆiaj grandaj okuloj estis palgrizaj, +rapidaj kaj komprenemaj. Mia restado ˆce la parizaj esperantistoj instruis al +mi aprezi la francan spiriton; kaj spite la oftajn provincanecon kaj obstinon +de la franca menso, mi sentis la bezonon, ofte min trempi en 1a franca animo, +tiu kuraˆga, realista acido kiu ˆcion provas. Mi do kaptis la okazon por alparoli +s-inon Molard kiam mi trovis min apud ˆsi ˆce la manˆgotablo, kaj ˆsi varme +respondis, precipe tial ke ni estis sur angla ˆsipo, kaj mi estis preskau˘ la sola +persono kiu parolis la francan lingvon. + +Sˆi havis ne tre precizajn, sed vastajn konojn, kaj ˆcion priparolis kun refreˆsiga +skeptikeco. Kiel decas al bone edukita francino de ˆsia agˆo, ˆsi estis ateisto, +pacifisto dum oni ne atakas Francujon, kaj politike radikala, preskau˘ social- +ista. Kaj, ankau˘ kiel decas al francino de ˆsia agˆo, ˆsi parolis tre multe, en tre +klara, bonstila franca lingvo; niaj konversacioj estis por mi granda plezuro. + 42 CONTENTS + +Mi malpli ofte vidis Madelenon; tiutempe ˆsi kompreneble tre okupigˆis pri sia +fianˆco. Sˆi estis delikate formita, kun nigraj haroj, brunaj okuloj kaj tre pala +hau˘to. Sˆia korpo estis gracila, sed tro maldika, kaj ˆsi estis tre platbrusta: +ˆsi portis okulvitrojn. Sˆi tiam havis proksimume dek-nau˘ jarojn, kaj tre + +romantike amis sian egipton. + +Cˆ i tiu nomiˆgis Muhammad Abd er-Rahman, sed Madeleno kaj ˆsia patrino +ˆciam nomis lin Moam´ed, kun tiu franca provinceco, kiu ˆciam misprononcas +fremdajn nomojn, kaj firme kredas, ke la vera nomo de la itala pentristo estas +Le Corr`ege, kaj nur malkleraj italoj nomas lin Correggio. Muhammad estis +bela junulo, dudek-kvarjara, alta, gracila, kun la larˆgaj malgrasaj ˆsultroj de +egipto, kiujn akcentis la tajlora stilo de la Latina Kvartalo. Li tre franciˆgis +en Parizo, kaj oni povus kredi lin marsejlano. Mi gˆuste divenis lian historion; +cetere, tia historio estas ne malofta ˆce parizaj studentoj, sed kutime finiˆgas +en pli frua stadio. Studento pri juro au˘ medicino logˆas en Parizo ˆce franca +familio, kiu devas akcepti pensione gaston por streˆci siajn enspezojn ˆgis la +fino de la monato. En la familio estas filino: parizanino, kiun la egiptoj +imagas al si la fonto de ˆcia volupta plezuro, kaj por kiu multaj interˆsanˆgus +eˆc la huriojn de paradizo. Ili ekamas unu la alian; fianˆciˆgas; post la studjaroj, +la studento (egipta au˘ alia) reiras hejmen, por sciigi sian familion pri la edziˆgo +– kaj tie la afero finigˆas. Ke en tiu ˆci kazo ˆgi iris gˆis la fino, tion mi atribuis +al la forta karaktero de s-ino Molard. + +Kiam mi rigardis Muhammad-on, kaj notis denove lian agrablan brunan +vizaˆgon, kun belegaj nigraj okuloj, blankegaj dentoj kaj iom mallonga mentono, +mi recertiˆgis, ke nur la subtila insistado de Henrikino Molard povus doni al +li la kuraˆgon, prezenti fremdan, nemahometanan fianˆcinon al siaj gepatroj. +Certe, Madeleno ne havas sufiˆcan forton por tio, kaj estus facile permesinta +al sia kavaliro forkuri. Madeleno estis inteligenta; nure, ˆsia patrino monopolis +la energion de la familio. + +Mi aliris al ili apud la pavezo, kaj salutis s-inon Molard arablingve por ˆsin + +inciteti: ˆsi neniam volis lerni tiun lingvon, eˆc por kunvivado kun egipta + +familio, kaj post kvarjara restado en Egiptujo ˆsi ankorau˘ parolis nur tri +vortojn, kun fortega franca akcento. Cˆ u mi ne diris, ke ˆsi estas vera francino? + +”Said’ah, ja sit! Inti mabsuta delu˘a’ti? Saluton, O virino, ˆcu vi estas nun +kontenta?” + +”Se tio volas diri, ke mi gˆojos foriri de la ˆsipo, mi jam ne estas certa. Sur +la maro oni ˆciam povis esperi ˆstormon kun malvarma pluvo, sed tie ˆci eˆc +glaso da biero vaporigˆus inter tablo kaj buˆso. Vi ne povas imagi al vi, s- +ro Mansell, kiom mi sopiras al la koto kaj pluvo de Parizo. Mi eˆc ˆsatus +vane atendi malplenan au˘tobuson AI bis, dum la gutoj ruliˆgas de kolumo al +kalsono.” + +”Sed, mamam,” diris Madeleno, ”ˆcu vi ne memoras viajn blasfemojn pri la +malvarma kaj malseka vetero? Vi ˆciam diris, ke vi preferus iri inferen, ol +sidi sur malsekaj nuboj en la ˆcielo?” + . EDZIGˆ PROPONO 43 + +”Opinioj, preferoj – ili estas nur geografiaj demandoj. Cetere, ne estas dece, +ke filino malkaˆsu la nekonsekvencecon de sia patrino.” + +”Vi trovos la egiptajn domojn tre malvarmaj,” interrompis Muhammad. +”Multaj havas tre dikajn murojn, kaj la fenestroj estas ˆciam fermataj dum +la varma parto de la tago.” + +Sencele, mi demandis al mi, kiel li diris ”egiptaj domoj” , anstatau˘ ”mia +– au˘: nia – domo”. Mi supozis, ke li ne kuraˆgis averti la familion, ke li +revenos kun estonta edzino; kaj antau˘timante malpacojn, li ne volis turni +siajn pensojn al sia hejmo eˆc en tia banala frazo. La timema menso scias sin +protekti de la turmentaj aludoj. + +Je tiu momento mi vidis la portistojn grimpantaj sur la ˆsipon, kaj mi adiau˘is +miajn kunulojn, promesante retrovi ilin sur la vagonaro ironta al Kairo. Mi +ne proponis helpon, ˆcar Muhammad ja kapablis pli efike kaj malpli kare +laborigi egiptan portiston, ol mi. + +Post la polva lukto de la doganejo, mi iris kun malsekaj vestoj al la vagonaro, +kaj facile retrovis miajn amikojn, kiuj, dank’ al la arablingvaj malbenoj de +Muhammed, estis liberiˆgintaj pli frue ol mi. S-ino Molard kaj Madeleno +sentis varmegaj, kaj ˆsvitis, sed kiam la vagonaro ekiris, ili rapide revivigˆis +por vidi la novan, misteran landon. + +Por tiu, kiu devos vivi longe en Egiptujo, ne estas bone eniri la landon tra +Port Said. Pli bona estas Aleksandrio; de tie oni lau˘iras la Nilan valon, +kaj ˆcie vidas verdegajn kampojn, gracie altajn palmojn, bubalojn, vilagˆojn +romantikajn kaj sufiˆce malproksimajn por ke oni ne vidu la malriˆcecon de +la enloˆgantoj; mallonge, de tiu relvojo oni vidas nur tion, kion montras la +turistaj poˆstkartoj. + +Sed irante de Port Said, oni devas trapasi dezerton; senfinan, senkoloran, +senvivan; oni ne vidas eˆc unu karavanon kun kameloj kaj tintantaj sonoriloj. +Sed oni vidas kelkajn urbojn de proksime, el kiuj la plej granda estas Zagazig. +Mi konfesas, ke mi neniam vidis Zagazig-on krom de kupea fenestro; eble ˆgi +estas agrabla urbo. Sed vidate de vagonaro, gˆi estas timiga: kunpremigˆantaj +domoj el kotbrikoj, ˆcio griza, fenestroj ofte senvitraj, apenau˘ unu palmo por +variigi la monotonecon. Kaj muˆsaro eniras la vagonon, egiptaj muˆsoj, kiuj +ne kutimas esti forpelataj, kaj tute simple rifuzas foriri de oniaj buˆso kaj +okuloj. Eble sur la perono oni vidas la bebon de malriˆculino, kun dekoj +da muˆsoj algluitaj al gˆiaj okuloj, kiun nek la patrino, nek la infano pensas +forviˆsi. Kaj oni estas surdigata de la kriegoj de portistoj, limonadvendistoj, +knaboj, kiuj ˆsajne utilas por nenio krom pliintensigi la bruon. Oni preskau˘ +svenas en la senaera stacidomo, kaj oni subite konstatas, ke oni estas en tre, +tre fremda lando, el kies lingvo oni komprenas eˆc ne unu vorton, kaj oni +sentas sin senpova kaj tre vundebla antau˘ ˆciu eventuale danˆgera konato. En +tiu momento, oni sin demandas, ˆcu valoras vojagˆi, kiam oni povus trankvile +resti hejme. + 44 CONTENTS + +Jen la unua impreso; tute falsa, au˘ pli gˆuste, tre unuflanka: Egiptujo estas +vere bela kaj gastama lando, kie ekzilitoj kredeble povas vivi pli feliˆce, ol en +tre multaj aliaj landoj. Sed kiel tion povas scii la noveveninto? Kiel li povas +scii, ke li baldau˘ ekamos la landon, kaj ˆgin forlasinte, ˆciam sopiros reveni? Li +konscias nur varmon, kaj muˆsojn, kaj polvon kaj nekompreneblajn frazojn, +kaj lia koro pezigˆas. + +Mi observis la francinojn, kaj povis vidi la kutiman efikon de tiu veturo; mi +bone komprenis la sperton, gˆin trapasinte mem antau˘ kelkaj jaroj. Muham- +mad evidente ne komprenis tion, kion ili sentis; por li ˆgi estis lando konata, +hejmlando – kaj kiu konscias la bonaˆojn kaj malbonaˆojn de sia propra +lando, au˘ ties efikon sur la fremdulo? + +Mi provis forigi la malgajon, parolante pri la belaj grandaj butikoj de Kairo, +kie oni povas aˆceti parizajn robojn; pri la ˆsikeco de la urbaninoj; pri la parkoj, +kaj la belaj pejzaˆgoj apud Nilo. Tiu gvidista parolado ne multe feliˆcigis ilin, +sed almenau˘ gˆi fortiris ilian atenton de la terura dezerto ˆciam forradanta +preter la kupea fenestro. + +Post unu-du horoj la suno subiris, kun ˆciuj koloroj nekredeblaj de la turista +poˆstkarto, la giganta egipta luno arˆgentis, kaj la aero malvarmetiˆgis. Baldau˘ +ni komencis trairi kampojn, kaj povis vidi la lumetojn briletantajn en la +kabanoj de la vilaˆgoj. Tio estis por la ekzilitoj la plej bona medikamento: +la mondo aspektis al ili pli familiara kaj pli komforta: ili komencis reordigi +siajn harojn kaj forventumi la polvon de siaj vestoj. Madeleno rerugˆigis +siajn lipojn. + +Mi adiau˘is ilin en la stacidomo de Kairo, sed zorgis havigi al mi ilian adreson, +kaj ankau˘ la permeson de Muhammad, ke mi vizitu ilin. Mi sciis, ke ili konas +neniun krom Muhammad, ke ˆci ties familio parolas nur la araban lingvon, +kaj ke la francinoj urgˆe bezonos paroli kun iu ajn eu˘ropano post kelkaj +tagoj. Eˆc se oni estas feliˆca kun fremduloj, oni nepre devas paroli kelkfoje +kun samlandanoj; kaj por ili, meze de egiptoj, franceparolanta anglo estis +samlandano. + +Revidante miajn amikojn, preparante mian laboron por la estontaj mona- +toj, mi forgesis ilin dum kelka tempo; sed post unu semajno, mi trovis min +libera unu posttagmezon, kaj decidis utiligi la permeson de Muhammad. +Mi serˆcis ilian adreson en mia notlibreto, kaj rimarkis, ke la domo situas +en la plej malnova parto de la urbo, tio estas, la malplej eu˘ropaneca. Tio +jam maltrankviligis min, ˆcar eˆc tiu, kiu konas kaj amas Egiptujon, se li estas +eu˘ropano ne povas feliˆce vivi en tiuj mallarˆgaj, dense enlogˆataj kvartaloj. Mi +ektimis, ke mi trovos ilin sufiˆce malgajaj, sed la realo superis mian supozon. + +Mi paˆsis zorge tra la senaeraj, senpavimaj stratetoj. Cˆ iuflanke troviˆgis bu- +tiketoj, sur kiuj sidis turke vendistoj, fumantaj senfinajn cigaredojn. De +tempo al tempo mi devis paˆsi en pordotruon por ne esti renversita de la +korbegoj portataj de trotanta azeno au˘ kamelo. Mi preterpasis multajn +moskeojn, pli bone zorgatajn ol la domoj, kun la plej delikataj arabaj deseg- +noj ˆcizitaj sur siaj muroj. + . EDZIGˆ PROPONO 45 + +Ju pli mi proksimiˆgis al la domo de Muhammad, des pli mallarˆgaj igˆis la +stratoj, kaj des pli ofenda estis la odoro de la rubo ˆetita sur la vojon. La +domoj havis kvar-kvin etagˆojn, kaj oni vidis la sunlumon alte superkape; sur +la strato oni marˆsis en eterna ombro. + +La domo estis granda, kvaretagˆa kiel la aliaj; konstruita el brikoj kun stuko, +sur kiu oni reprezentis brikojn per kradlinioj kaj la nigrajn kaj blankajn +ˆstonojn de araba arkaˆo. Demandinte, mi trovis la apartamenton sur la dua +etaˆgo; la ˆstuparo kiun mi supreniris estis delonge nelavita, kaj multaj ˆstupoj +estis rompitaj. + +Mi frapis sur la pordo du-trifoje, sen rezulto. Fine, venis kaj gˆin malfermis +dek centimetrojn juna knabo, en galabijo malpura; li rigardis min senesprime +kelkajn sekundojn, kaj refermis la pordon. Konante tiun kutimon, mi atendis +pacience ankorau˘ kvin minutojn, kaj tiam la knabo revenis por diri, ke mi +eniru. Li montrogestis min en saloneton, kaj min lasis tie. Tipa ˆcambro de la +meza klaso egipta: senpolura trabplanko, tre pura, kun kelkaj persaj tapiˆsoj; +eu˘ropaj seˆgoj brakaj kaj senbrakaj, kaj unu kanapo, ˆciam kovritaj per blankaj +tolkovriloj, falantaj en rektaj linioj; muroj farbitaj blue, kun kelkaj familiaj +fotoj, kaj du-tri sentimentalaj francaj poˆstkartoj, montrantaj geamantojn, +kapon ˆce kapo, kun tre idiotaj esprimoj. Sur kadroj, rozkoloraj kaj blankaj +bantoj; sur tablo kaj piano, multaj etaj brodaˆoj, tute senutilaj. Tiaj ˆcambroj +donas al eu˘ropano la impreson pri ekstrema malkomforto, malgrau˘ la pureco +kaj la multaj mebloj. + +Mi ne atendis longe. Baldau˘ eniris junulo dek-kvinjara, videble frato de +Muhammad. Li salutis min angle, kaj demandis, kion mi volas. Mi klarigis, +ke mi deziras vidi s-ron Muhammad au˘ la francajn sinjorinojn. + +”Jes, bone. Nu, mi ne scias, ˆcu ili estas tie ˆci, mi iros vidi.” + +Cˆ i foje mi longe atendis, kaj mi baldau˘ komprenis la kialon. De malproksima +ˆcambro sonadis disputo kolera; mi au˘dis virajn voˆctonojn – verˆsajne de +Muhammad – kaj virinajn, rekoneble tiun de s-ino Molard. De Madeleno +mi nenion au˘dis. En mia ˆcambro estis kompleta silento, eˆc la horlogˆo sur +la piano ne funkciis; nure, de tempo al tempo, la pordo malfermiˆgis kelkajn +centimetrojn, virina nazo enˆsovigˆis dum ono de sekundo, kaj tuj retirigˆis, +kaj la pordo fermigˆis senbrue. La mahometanaj virinoj ja ne povas renkonti +kaj alparoli la virajn vizitantojn, sed ili ne estas sen scivolemo pro tio. + +Kaj mian scivolemon – ˆgin mi malfacile mastris. Estas netolereble au˘skulti +kverelon pri kiu oni eˆc ne scias la kau˘zon, kaj en kiun oni ue rajtas interveni. +Mi krucigis kaj rekrucigis miajn krurojn; volis fumi cigaredon, sed ne kuragˆis, +ˆcar en la ˆcambro ne estis cindrujo. Tiel dau˘ris duonhoron. + +Subite la bruo plilau˘tiˆgis. Verˆsajne oni malfermis pordon. Mi klare au˘dis la +voˆcon de s-ino Molard: + +”Monsieur Moam´ed, vi estas netolerebla. Estas hontinde! Vi trompis vi- +ajn gepatrojn, vi trompis min, vi trompis mian filinon. Monsieur, vi estas +fripono!” + 46 CONTENTS + +”Ha!” mi pensis, ”’Vi trompis min.’ La fianˆcino ˆsajne ne ludas gravan rolon.” + +Paˆsoj au˘diˆgis ekster la pordo, kaj envenis s-ino Molard, kun fajrerantaj oku- +loj kaj ruˆgetaj vangoj. Sˆin sekvis Madeleno, kurbe, senbrue, kun ruˆgaj +okuloj. Oni apenau˘ rimarkis ˆsin. Kaj post kelkaj sekundoj envenis ankau˘ +Muhammad, kun pardonpeto kaj forglitemo esprimataj per ˆciu linio de lia +korpo kaj ˆciu gesto. + +S-ino Molard ne atendis por saluti. ”S-ro Mansell, ˆcu vi iam au˘dis pri afero +simila! Tiu ˆci sinjoro (la senfunda malestimo en tiu ce monsieur!) tiu ˆci +sinjoro amuzis sin per tre gaja ludo. Imagu al vi: li ne kredis necese, ke +li informu siajn gepatrojn pri nia alveno. Fianˆcino tute ne kalkuliˆgas kiel +gravaˆo!” + +Sˆi marˆsis tien kaj reen leone. Sˆi pugnigis siajn manojn, kaj momente mi +ektimis pro Muhammad. Nekonsekvence mi rimarkis, ke eˆc en sia kolero ˆsi +parolis tre korektan, senslangan francan lingvon. + +”S-ro Mansell, vi havas viajn sentojn pri la honoro. Eˆc post tiu fia ago, vi +ne povas imagi al vi kion li faris al ni. Sinjoro, tiu bela sinjoro jam havas +edzinon!” + +Uf ! Jen la afero; mi ja au˘dis pri similaj okazoj. Mi ekrigardis Madelenon: +ˆsi sidis kun klinita kapo, sur la kanapo; ˆsiaj manoj kuˆsis renversitaj sur ˆsiaj +genuoj. + +”Cˆ u vi iam au˘dis similajn aferojn?” S-ino Molard sin turnis subite al Muham- +mad, kiu sin retiris. ”Kaj vi, se vi kredas, ke vi povas fari tiajn malhon- +estaˆojn, se vi kredas, ke tia konduto decas al bone edukita persono, permesu +al mi vin informi, sinjoro, ke vi eraras!” + +Muhammad suprenlevis 1a ˆsultrojn kaj ridetis, lau˘ la kutimo de egiptoj, kiuj +volas sin senkulpigi, kaj diris ”Ma’aliˆs!” + +Inter siaj mil aliaj signifoj, tiu vorto ma’aliˆs signifas ankau˘ ”ˆgi ne gravas” +au˘ ”pardonu”; sed gˆia ˆciama efiko ˆce koleraj eu˘ropanoj estas tute senvortigi +ilin pro kolero. Tiel ˆgi efikis ˆce s-ino Molard; ˆsi marˆsis al la fenestro, levis la +brakojn, kaj sufokate diris: ”Mia Dio, mia Dio, mia Dio!” + +Muhammad kaptis la okazon por diri al mi ”Permesu!” kaj eliris el la ˆcambro. +Reveninte de la fenestro, S-ino Molard ˆsajnis iom trankviliˆgi; la ˆceesto de +Muhammad estis nur ˆetinta pluan karbon sur la fajron. Madeleno restis +senmova; ˆsi ˆsajne ne rimarkis la foriron de Muhammad. + +Iom post iom, el la vortoj de s-ino Molard, mi komprenis, kio okazis. La +gepatroj de Muhammad ne sciis eˆc la tagon de lia alveno en Kairo, kaj +kiam li kun la francinoj eniris la domon, ilin renkontis senkomprena silento, +baldau˘ sekvata de senvorta malaprobo. La veturo tra la mallargˆaj stratoj, +kaj la kreskanta malbonodoro, sufiˆce malgajigis la sinjorinojn; tia akcepto, +kaj la konstato, ke eˆc ne estas por ili litoj en la domo, tute platigis ilin. +Oni lasis ilin solaj en la saloneto, kaj ili pasigis du-tri malsatajn horojn, + . EDZIGˆ PROPONO 47 + +au˘skultante la kvereladon en apuda ˆcambro. Mallumigˆis; oni ne alportis +lampon; ili ekdormis sur seˆgoj. Fine, Muhammad alportis kelkajn egiptajn +mangˆaˆojn kaj kafon; oni de ie trovis kelkajn lantukojn, kaj ili kuˆsiˆgis unu +sur la kanapo, kaj la alia sur la planko. Ili estis tiom lacaj, ke ili ne povis +postuli eksplikojn. + +”Vi komprenas bone”, dau˘rigis s-ino Molard, ”ke la proksiman matenon mi +volis scii pri kio temas. Nu, li diris, ke liaj gepatroj baldau˘ alkutimiˆgos al +la afero, kaj ni devas paciencigˆi. Mi bone varmigis liajn orelojn, sed kion vi +volas? Ni devis akcepti. Li montris al ni du-tri ˆcambrojn de la domo, sed +gvidis tiel, ke en aliajn ni ne iru. Tiam mi ne suspektis la kialon. Li denove +prezentis al ni sian patron, sed tio ne multe utilis; li ne komprenis la francan +lingvon, kaj mi eˆc ne povis plendi al li.” + +Sˆi silentis momenton, kolere revivante tiujn scenojn. + +”Ni restis en tiu ˆci ˆcambro preskau˘ la tutan tempon. Ni ne povis eliri la +domon, ˆcar ni ne konis la urbon kaj ne parolis la lingvon. Kaj ja ne temis pri +promeno kun tiu honorindulo, sinjoro Muhammad! Mi diris al Madeleno, ke +ˆsi ne plu povas ami tiun friponon, kaj ju malpli ni vidas lin, des pli bone!” + +Sin interrompis timena frapeto ˆce la pordo, kaj la plej juna frato eniris, +portante pleton kun tri tasetoj da kafo kaj tri glasoj da akvo. Eˆc meze de +interna milito, egipta familio ne povas forgesi siajn gastamajn devojn. S-ino +Molard senpense prenis sian, kaj ankau˘ Madeleno trinketis. + +”Tiel dau˘ris gˆis hodiau˘ matene”, reparolis s-ino Molard. ”Mi estis scivolinta, +kial oni ne permesis al ni eniri la aliajn ˆcambrojn, kaj kial oni kuris por fermi +pordojn, au˘ iun foraverti, ˆciufoje kiam ni ekpaˆsis en la koridoron. Cˆ i matene, +post demandado, li iom post iom konfesis, ke li estas tute libera por edzigˆi +al Madeleno, sed ke estas ia gˆenetaˆo – neniel grava! – li jam havas edzinon +egiptan. Li edzigˆis antau˘ ol foriri al Francujo.” + +Mi demandis, kiam ili intencas reiri al Parizo; evidente, ili ne plu povus +konsideri edzigˆon kun Muhammad. + +”Al Parizo? Mi tion volus! Sed, sinjoro, mi elspezis miajn lastajn centimojn +por la vojagˆo kaj la necesaj vestoj! Mi konservis sufiˆce por mia reiro, sed, +kiel vi rimarkas, ni estas jam du por reiri. Se mi vidos Francujon denove, mi +estos dankema!” + +Mi demandis pri parencoj, amikoj, en Francujo; pri helpo flanke de la franca +konsulo. + +”Pardonu, sinjoro, sed ˆcu mi estas almozulino? Cˆ u mi akceptos helpon de +homoj kiujn mi plejparte malestimas? Nu, ne! Ni devos mem eltiri nin el +tiu ˆci afero. Sed mi plendos al mia konsulo, mi skribos al influaj homoj, oni +faros bruon pri tiu ˆci skandalo! Jen la rezulto de tiu malsagˆaˆo, enpermesi +ˆciajn barbarojn en Francujon!” + 48 CONTENTS + +Mi provis mildigi ˆsian koleron. Mi klarigis, ke Muhammad estas mahometano, +kiu ja rajtas havi samtempe kvar edzinojn. Estas vere, ke la modernaj, +edukitaj egiptoj tre malofte havas pli ol unu, tamen, Muhammad, lau˘ sia +moralkodo. faris nenion prihontindan, nenion kontrau˘legˆan. Sed nenio povis +mildigi ˆsian indignon; cetere, mi ne tro multe insistis: la indigno estas tre +bona bazo por la kuraˆgo, kaj mi antau˘vidis, ke ˆsi bezonos multe da kuraˆgo. +Tamen, mi ne menciis mian suspekton, ke ˆsi mem grandparte kulpas; mi +imagis, ke estis ˆsi, pli ol Muhammad, kiu persvadis Madelenon al edziˆgo; ke +nur pro timo al ˆsi Muhammad dau˘rigis la aferon ˆgis vojagˆo al Egiptujo, kaj +ne kuraˆgis konfesi la veron pli frue. + +Sˆi informis min, ke ˆsi intencas resti en tiu domo por ioma tempo, pagante +luon de la ˆcambro el sia malmulta havaˆo, kaj serˆci laboron kiel tajlorino por +sinjorinoj; jam ˆsia profesio en Parizo. Sˆi ne plu estis ekscitita, sed mi vidis +en ˆsi brulantan kuraˆgon kaj decidemon, kaj mi ne plu timis pro ˆsi. + +Pri Madeleno mi estis sufiˆce maltrankvila. Dum nia interparolado, s-ino +Molard kaj mi forgesis pri ˆsi – la persono plej koncernata en la afero: fakto +signifoplena. Estis io, pli grava ol la nuna ˆsoko, seniluziigˆo, malfeliˆco: rigar- +dante ˆsin, mi sentis, ke la risorto en ˆsi rompiˆgis. Si kvazau˘ nevidebligˆis en +la ombro de sia patrino: malsaneca stato por ˆcia ajn frau˘lino. + +Nu, mi nenion povis, krom viziti ilin de tempo al tempo, kaj diskrete flustri +ion pri ili al miaj konatinoj, por ke ili mendu ˆce s-ino Molard siajn robojn. +Tion ili efektive komencis fari, ˆcar ˆsi havis la bonan guston, la modecon de +la parizanino; kaj ˆsiaj roboj ne estis multkostaj. + +Eˆc la parencinoj de Muhammad mendis ˆce ˆsi robojn, post senfina marˆcandado, +ˆcar ankau˘ la mahometana virino kiu neniam eliras sen vualo, scias pri la +parizaj modoj, kaj nur malofte havas la okazon farigi ilin ˆce ververa pariza +modistino. + +Inter la Molard-oj kaj la familio de Muhammad starigˆis ia militpau˘zo; ili +neniam estis amikoj, sed ili tolere traktis unuj la aliajn. Unufoje, kiam mi +iris al la domo, mi trovis kun ili egiptan kuraciston, kiu, studinte la medicinon +en Parizo, parolis la francan lingvon tre flue. Li estis onklo de Muhammad: +viro altstatura, proksimume kvindek-kvinjara, kun grizaj haroj, maljunula +voˆco, kiu tamen portis sin tre rekte. Li ˆciam surprizis min kiam li parolis: +lia aspekto, kun fezo, estis la aspekto de egipto, sed la opinioj esprimataj +estis la senreligiaj, skeptikaj opinioj de franco. Alian fojon mi tie renkontis +egipto-judan advokaton, kies amatino aprezis la laboron de s-ino Molard; au˘ +unu el tiuj virinoj, oftaj en Kairo, kiuj povus esti italaj, francaj, sirianaj, +grekaj au˘ judaj, kiuj parolis la specialan francan lingvon de Kairo, kun tute +speciala kaj abomeninda akcento. + +Tamen, mi neniam renkontis ˆce s-ino Molard francojn; mi suspektas, ke ˆsi +intence evitis ilin, por eviti samtempe help-proponojn kaj kompaton. + +Post kelkaj monatoj, kun la kunlaborado de Madeleno, kiu ankau˘ estis kom- +petenta kudristino, ˆsi havis sufiˆce grandan klientaron por translokigi sin al la + . EDZIGˆ PROPONO 49 + +eu˘ropana kvartalo, kie la stratoj estas larˆgaj kun multaj arboj, kaj kie loˆgas +la serˆcindaj klientoj. + +Ne ˆciam la aferoj marˆsis bone; estis monatoj, lau˘ mia scio, kiam ˆce la fino ne +restis unu piastro por manˆgaˆoj. Sed ili konstante rifuzis helpon, kaj dum la +lastaj du-tri tagoj de la monato, kiam ili atendis la salajrotagon kiam klientoj +povas pagi sian konton, ili tute simple ne invitis gastojn, kaj tute simple ne +mangˆis. + +Mi fariˆgis intima amiko al ili, kaj tre ofte iris al ilia eta apartamento por ba- +bili, kaj au˘skulti la opiniojn, jugˆojn kaj memorojn de s-ino Molard. Mi ekko- +nis ˆsian aventur-plenan vivon; instruistino, laboristino en fabrikejo, popeca +faristino de mansakoj, zonoj kaj aliaj desegnaj ledaˆoj; organizantino de +franca hospitalo dum la milito kaj flegistino proksime de la fronto; instru- +istino pri vestotranˆco; sukcesa modistino en Parizo. Kiel ofte ˆce la rakon- +temuloj, ˆsi plurfoje ripetis la saman historion, kaj Madeleno, kiu atente +au˘skultis ˆciun rakonton eˆc la dekan fojon, ofte interrompis por diri, ”Sed +ne, maman, vi faris tiun ekskurson dum vi estis en Compi`egne en 1917; +en januaro 1918 vi estis jam en Parizo”, – au˘ similan korekton pri detalo. +Ke Madeleno iam havis vivon propran, kun privataj interesoj, pensoj kaj +aventuroj, tion mi neniam sukcesis eltrovi. + +Madeleno refortiˆgis grade, kaj, mi kredas, tute forgesis sian seniluziiˆgon pri +Muhammad. Post longa serˆcado ˆsi trovis laboron por iu efemera revuo; +ˆsi skizis desegnetojn por reklamoj. Tio iom kuraˆgigis ˆsin; ˆsi korektis la +rakontojn de sia patrino pli gaje, kaj eˆc kelkfoje eldiris rekte siajn proprajn +opinietojn – ˆciam kun rigardo al la patrino ˆce la fino, kaj pardonpetema ”Cˆ u +ne, maman?” + +Sed tiu laboro ne dau˘ris longe; mi kredas, ke la direktoro de la revuo postulis +tro intiman servon, krom la rutina desegnado; kaj Madeleno, serioza frau˘lino, +estis senlabora. Sˆi longe serˆcis alian okupon, sed ne trovis, kaj reiris al +kudrado por la patrino. Rekompence, nelonge poste, s-ino Molard dungigˆis +kiel sub-instruistino en iu franca lernejo por knabinoj: laboro malpli laciga +ol kudrado, kun enspezo pli certa. + +Bona afero, mi pensis; ili jam staras firme sur la piedoj. Tamen, mi ankau˘ +rimarkis de tiu tempo subtilan ˆsangˆon en la rilatoj inter patrino kaj filino. +S-ino Molard laboris ekstere la tutan tagon; Madeleno, domestrino, restis +hejme, kuiris, purigis, kudris robojn kiam tiajn oni kelkfoje mendis: ili ne +gajnis sufiˆce por dungi indigˆenan serviston, kiel ˆciuj aliaj eu˘ropanoj. S- +ino Molard parolis pli tenere al Madeleno, provis paroligi ˆsin, kiel karan +malfortulinon kiun oni devas kuragˆigi; indulgis ˆsin. Madeleno interesigˆis +tute pri sia mastrumado, ˆsajnis eˆc pli dependa de sia patrino. Mi ofte havis +tiutempe antau˘ miaj mensaj okuloj la bildon: Madeleno sidanta kun klinita +kapo, kudrante, dum ˆsia patrino diskutas pri politiko, scienco, religio, kun +la viraj vizitantoj. + +Kun io simila al la malespero, mi subite konstatis, nome, ke la rilato inter +tiuj du virinoj ˆsangˆigˆis al la rilato de edzo kaj edzino. La forta karaktero, la +energio, la protektemo de 1a patrino, pliemfazis la virinan rolon de ˆsia filino, + 50 CONTENTS + +samtempe neniigante ˆsian esencan virinecon. Mi tremis kiam mi pensis pri +tiu hejmo. + +Mi deziris, ke Madeleno edziniˆgu, sed kion fari? Ilia ekzisto estis tia, ke ili +neniam renkontis junulojn edzigeblajn. Kion fari? Mi ne povis altiri junulojn +per la haroj, kaj ordoni, ke ili edziˆgu al Madeleno Molard. + +Tamen, estis io; kvazau˘ malespera espero. Preskau˘ ˆciufoje, kiam mi vizitis la +Molard-ojn, mi trovis d-ron Sajed, la onklon de Muhammad, jam instalita en +la malgranda saloneto, parolanta facile kaj amike al la du francinoj. Li havis +kvindek kvin jarojn, kaj mi gˆenerale abomenas la edziˆgojn de maljunuloj +kun junulinoj; aliflanke, li estis fortika, inteligenta, mense eu˘ropana, kaj mi +pensis, ke eˆc tia mezagˆulo estas preferinda kiel kunulo por Madeleno, ol ˆsia +patrino. Kaj ankau˘ miaj ˆsato kaj respekto al li helpis modifi mian abomenon. +Mi do aprobe observis la progreson de la novaj rilatoj, kaj esperis. + +La rezulta ˆsoko estis tiom pli granda. Post kelkaj monatoj, mi ricevis unu +matenon leteron. Gˆ i tekstis jene: + +Mia kara amiko. + +Mi nun skribas por anonci al vi mian fianˆciniˆgon al d-ro Sajed Ali, kiu estas +malnova amiko komuna al vi kaj al ni. Nia edzigˆo okazos post tri semajnoj, +kaj estas al mi plezuro anonci ˆgin al vi antau˘ ˆciu alia, por ke vi partoprenu +mian feliˆcon, ˆcar vi ja estis nia unua amiko en Egiptujo. Mi esperas, ke vi +povos ˆceesti la ceremonion, kaj mi poste sciigos vin pri la detaloj pri loko, +dato, k. t. p. + +Cˆ iam via amikino, + +Henriette Molard. + +Sˆoko tio ja estis. Gˆ i tute senspirigis min dum kelka tempo. Kiel mi povis esti +tiel blinda? Kiel mi povis supozi, ke iu ajn rimarkos tiun mildan knabinon, +kiam ˆceestas tiu fonto de energio kaj forto, ˆsia patrino? + +Nu, demandoj kaj supozoj neniel ˆsangˆos aferojn; mia devo estis iri kiel eble +plej frue por gratuli la feliˆcan edziniˆgontinon. Mi iris la saman vesperon, +sed trovis Madelenon sola en la domo; ˆsia patrino estis elirinta por anonci la +novaˆon al aliaj amikoj. + +Madeleno estis ˆsanˆgita. Sˆiaj okuloj brilis, ˆsiaj vangoj estis ruˆgetaj pro eksc- +ito. + +”Cˆ u ne belega afero, s-no Mansell? Mi estas tiom ekscitita. Mi restis hejme +ˆci vespere por dau˘rigi la kudradon de la edzigˆ-robo; kiel vi rimarkas, estas +jam tre malmulte da tempo. Rigardu ˆgin! Cˆ u ne bela? Mi intencas brodi +ornameton tie ˆci; gˆi estos aminda robo, kredu al mi!” + +Mi iom babilis kun ˆsi; ˆsajnigis entuziasmon; petis, ke ˆsi esprimu al la patrino +miajn gratulojn; kaj foriris – resti longe kun ˆsi estis ekster mia povo. + . EDZIGˆ PROPONO 51 + +Sed dum sufiˆce longa tempo mi ne povis forgesi tiun knabinon tute ekscititan +pri edzigˆ-robo – de sia patrino. + 52 CONTENTS + + Engholm, Stellan + +1899-1960. Svedo. Instruisto en elementa lernejo. Verkisto. Naskiˆgis en +Stokholmo sed vivis la tutan vivon en urbetoj de fermina kaj feruzina re- +giono. Ekkonis Esperanton en 1920; aktiva esperantisto de 1927 ˆgis la morto. +Kunlaboranto de ”Literatura Mondo”. Komencis sian literaturan karieron +kiel unuaranga tradukisto (proza kaj poezia). Poste verkis originale en al- +tnivela stilo. Engholm estis grava reprezentanto de realismo plena de hu- +manismo kaj idealismo. En ˆciuj verkoj li estis senkompromisa serˆcanto de la +vero. Lia ”Malgranda Revuo”, malgrau˘ la modesta aspekto, estis unu el la +plej enhavoriˆcaj, seriozaj revuoj de nia gazetaro (1943-1952). + +Lia unua originala verko estis la novelego Al Torento el 1930. En 1931 aperis +lia premiita romano Homoj sur la tero, kaj en 1934-1946 la trilogio Infanoj +en Torento I – II kaj Vivo vokas. La du noveloj Maljunulo migras kaj Venˆgo +aperis en 1943 kaj estas reeldonitaj kune kun kelkaj aliaj noveloj en 1997 ˆce +IEM sub la titolo La lupo sur Kapitolo. En Maljunulo migras ni renkontas +viron kiu iam mastris sian vivon, vivis kaj laboris dumtempe en Usono sed +revenis al sia sveda hejmregiono. Nun maljunaˆge li tamen vegetas kaj faras +malesperan provon eskapi el sub la jugo de siaj edzino kaj bofratino. Per sia +simpla senornama stilo la au˘toro prezentas homan sorton en trankvila kaj +malsentimentala maniero. + . MALJUNULO MIGRAS 53 + +Maljunulo Migras + + de Stellan Engholm + + Aperis ˆce Eldona Societo Esperanto en 1943, ankau˘ en La lupo + sur Kapitolo, IEM 1997 + +Duonhoron post la kvara vekis lin la bruo de la fornoringoj, kiam la edzino +surmetis la kafopoton. Post kelkaj momentoj la bruo estis sekvata de ad- +mono: + +– Ellitigˆu, Nilsson! Estas tempo iri al la arbaro. + +Dum ilia tridekjara kunvivo la edzino ˆciam nomis lin nur per la postnomo, +en parolo kun aliaj homoj kaj en rekta alparolo. + +Li ellitigˆis kaj vestis sin. Dume la voˆco de la edzino lamentadis senˆcese kaj +kvazau˘ au˘tomate. Cˆ iam ˆsi lamentis pri la bagateloj de la ˆciutaga vivo, de + +frua mateno ˆgis enlitiˆgo. + +Tio estis por li eltenebla, kiam li ankorau˘ estis for de la hejmo la tutajn +tagojn en sia ˆcarpentista laboro. Pli malfacile farigˆis, kiam agˆo limigis lian +agadon kaj li devis resti hejme preskau˘ ˆciam. Ankorau˘ pli turmenta fariˆgis +por li la vivo, kiam translogˆigˆis al ili fratino de Stina. La bofratino estis +plendema kiel Stina kaj krome avarega. Stina estis iom pli ol ˆsparema, sed +post la alveno de la fratino ˆsi fariˆgis pli kaj pli simila al ˆsi ankau˘ en tiu rilato. + +Cˆ iuj tri sidigis sin ˆce la tablo, manˆgis kelkajn panpecojn sen butero kaj +trinkis po du tasojn da kafo. Tiu havis palan koloron kaj gustis preskau˘ kiel +varma akvo. + +– Kaj nun vi ne restu sidanta tie ˆci, deklaris Stina, kiam li estis trinkanta +la lastan guton el sia taso. Hodiau˘ vi devas nepre fini la hakadon, ˆcar ni +bezonas vin por aliaj laboroj. + +Li nenion respondis al tiu admono sed levis sin, surmetis jakon kaj ˆcapelon +kaj prenis paketon kun kelkaj buterpanoj por la matenmangˆo. Poste li iris +al la pordo sed jen turnis sin kaj iris al spegulo sur la muro kaj dum kelkaj +momentoj rigardis sian vizaˆgon. + +– Sˆafokapo, kial vi tiel gapas antau˘ la spegulo? demandis Stina. + +Sen atenti pri ˆsia forpela rigardo li rigardis sin dum ankorau˘ kelkaj momentoj +kaj poste sen urˆgo eliris kaj direktis sin al la lignejo. + +Kiam li estis ˆce la angulo de la lignejo, li momente rigardis returne. La du +virinoj ankorau˘ estis interne. Li preterpasis la angulon kaj eniris. Cˆ e la + +muro staris malnova, granda kesto. Li iris al gˆi, levis la kovrilon kaj elprenis +mezgrandan lignobendan korbon. Gˆ i estis grizpentrita, sed gˆi estis markita + +de longa uzado, kaj en kelkaj lokoj la farbo estis foruzita. + 54 CONTENTS + +Kun la korbo en la mano li tuj eliris, sen kunpreni hakilon kaj segilon. Tra +barilpordo malantau˘ la lignejo li eliris el sia bieneto kaj komencis sekvi ar- +baran vojeton. + +Post nemultaj paˆsoj li haltis, turnis sin kaj restis staranta inter la arboj, +rigardante la bieneton. + +La kampoj kuˆsis freˆsverdaj kaj prosperaj en la matena sunlumo. Li rigardis +ilin kaj balancis la kapon. Kiom li tie laboris! Estis virga kaj malfekunda +tero, kiam li antau˘ tridek jaroj komencis kulturi. Dika kaj preskau˘ metroalta +ˆstonbarilo ˆcirkau˘ la bieneto atestis pri liaj klopodoj post la fino de la ordi- +naraj laborhoroj. Ankau˘ Stina laboris, laboregis. Tiam ili estis feliˆcaj. + +Kaj meze inter la kampetoj kuˆsis lia domo, kiu similas al neniu alia en la +tuta regiono. Gˆ i tute similas al tiuj domoj, kiujn li en sia junaˆgo vidis kaj + +mem konstruis en Usono. Bela ˆgi ˆsajnis al li, kiam ˆgi estis preta, kaj bela ˆgi + +ankorau˘ ˆsajnas. + +Apud la domo estas la gˆardeno, enkadrita de hegˆo kun grosoj, riboj, rozoj +kaj diversaj aliaj floroj, kaj super ˆcio etendas sin la florplenaj kronoj de la +pomarboj. Multe da penado li havis ankau˘ tie sed ankau˘ multe da gˆojo. + +Li amas la hejmon, kiun li per propraj manoj kreis, kaj li vivus feliˆce tie, se ne +estus tiuj du virinoj, kiuj estas frenezaj pro avaro kaj lamentemo. Turmenti +lin kaj gardi monon estas ilia sola gajo. Kaj li ne povas defendi sin. Atakis +lin maljunagˆo, tremetas la kapo, tremetas la manoj, forto mankas. + +Larmoj komencis gliti malsupren sur liaj vangoj, sed kiam li rimarkis tion, +li tuj viˆsis la okulojn per la dorsoflanko de la mano kaj dau˘rigis sian iradon. + +Kun sia korbo en la mano li sekvis la vojeton dum kelka tempo kaj poste +iris lau˘ diversaj aliaj arbaraj vojetoj. Rapide li ne marˆsis, sed ankau˘ ne +malrapide. Iam li estis bonega iranto, kaj la piedoj kaj kruroj ankorau˘ +funkciis sufiˆce bone. + +Estis bela mateno kun klara ˆcielo kaj varma sunlumo. La aero estis plena +de odoro de betulfolioj, arbopingloj kaj floroj, kaj la arbaro resonis de bir- +dovoˆcoj. + +Unue li ne atentis pri tio; sed iom post iom li rimarkis la triladon de la +birdoj, flaris la odorojn, sentis la varmeton karesi la hau˘ton. Li levis la +kapon, rektigis la korpon, kaj lia vizagˆo iom heligˆis. La paˆsoj farigˆis pli +facilaj, la iro pli rapida. + +– Estas agrable libere promeni! li murmuris kun kluka sono, kiu iom similis +al rido. + +Post kelktempa zigzaga irado sur arbaraj vojetoj li atingis ˆsoseon. Li rigardis +la horlogˆon. Estis duonhoro post la kvina. Poste li atente rigardis al ˆciuj +flankoj kaj tuj komencis iri suden per firmaj paˆsoj. + . MALJUNULO MIGRAS 55 + +Denove sonis la kluka nelau˘ta rido kaj li murmuris en maljunaˆga maniero: + +– Nun ni vidos, ˆcu la afero sukcesas. Eble mi fine trompis la kanajlinojn! + +Li kondukis sian manon al la vizaˆgo, palpis la vangojn kaj la mentonon, iom +glatigis kaj tordis la grizajn lipharojn. Poste li ekzamene rigardis sian jakon, +la pantalonojn kaj la ˆsuojn. + +– Nu, mi verˆsajne povas tau˘gi, li murmuris. Bone, ke mi memoris razi +min hierau˘. Estas egale, kion homoj pensas, sed oni ne devas aspekti tro +vagabonda. + +Plejparte estas arbaro sur la flankoj de la ˆsoseo, sed li preterpasas ankau˘ +kelkajn bienojn. Li tamen renkontas neniun konaton kaj neniu ˆsajnas rimarki +lin. Kompreneble li povus ion inventi por klarigi sian fruan promenon, se iu +demandus. Sed estas ankorau˘ pli agrable, se neniu scias, ke li foriras. + +Post unuhora marˆsado sur la ˆsoseo li jam lasis malantau˘ si la najbaraˆon de +sia hejmloko kaj venis al regionoj, kiujn li vizitis nur antau˘ deko da jaroj. Tie +li preskau˘ neniun konas kaj neniu lin. Cˆ io estas por li nova: la vojo, arboj, +domoj, kampoj kaj la pejzagˆo. Li rigardas kun intereso ˆcirkau˘ si kaj foje eˆc +malrapidigas siajn paˆsojn por pli bone rigardi kaj samtempe iom ripozi. + +La marˆsado donis pli rapidan movon al lia sango kaj pli da aero al liaj pulmoj. +Li sentas sin gaja, libera kaj en bona marˆsadhumoro. + +La maljunulo ridetas. Dum dudek jaroj li ne forlasis sian hejman parohˆon, +sed nun la horizonto per ˆciu paˆso fuˆgas kaj ˆsanˆgiˆgas. Estas agrable ankorau˘ +unu fojon rigardi la mondon. + +Li eˆc sentas en si malfortan revibron de junagˆa aventuremo. + +Sufiˆce longa estas la vojo antau˘ li, longa por sepdeksesjara kadukulo. Se +li nur havus iom pli da forto. Li havas najbarojn, pli ol okdekjarajn, kiuj +estas fortaj kaj viglaj kiel sesdekjaruloj. Kial gˆuste li estas malbenita per +tia kadukigˆo? Sed feliˆce la piedoj ne estas malbonaj, kaj certe li sukcesos. +Sperto ne mankas. Pli longajn kaj malfacilajn vojagˆojn li faris ol tiun ˆci. + +Kaj baldau˘ finigˆis ankau˘ la hejma ˆsoseo, kiu estis negranda kaj havis mal- +multe da trafiko. Gˆ i aligˆis al la granda ˆcefˆsoseo al la sudo. + +Tiam kaj tiam preterveturas lin au˘toj. Li ne ˆsatas tiujn veturilojn. Grandan +trafikon li iam spertis en Novjorko kaj Cˆ ikago, sed tiam liaj oreloj estis pli +akraj ol nun kaj lia korpo estis rapidmova. Tre singarde li iras kiel eble plej +ekstreme sur la dekstra flanko de la vojo. Tiel lia vido helpos al li eviti la +dangˆerojn, kiuj venos de antau˘e, kaj li ne estas en la vojo de la monstroj, +kiuj venas de malantau˘e, kaj kiujn li eble ne ˆciam au˘dos. + +Jen aperas trajno kaj brue preterpasas tute proksime. Li rimarkas, ke fervojo +kuras paralele kun la ˆsoseo. Por momento li sopire rigardas al la malaperanta +trajno kaj suspiras. + 56 CONTENTS + +– Se ili ne estus tiel diable avaraj kaj kaˆsus sub seruro ˆciun moneron, mi +estus povinta havi bileton kaj sidi en tiu trajno, mi kiel aliaj homoj, kiuj +volas vojaˆgi, li gruntis, kaj la vizagˆo malheligˆis. Imagu, kvin horoj sufiˆcus +por tiu distanco, por kiu mi nun bezonos mi ne scias kiom da tagoj. + +Sed li rezignis kaj aldonis: + +– Sed estas egale. Kaj estas interese ankorau˘ unu fojon migri en la mondo +tute libera. + +Iom post iom li komencis senti lacon kaj ankau˘ malsaton. Kiam li trovis +konvenan restlokon apud la vojo kun herbo kaj kelkaj arboj li sidigis sin tie en +la ombro. Li tiris el la poˆso la paketon kun la buterpanoj por la matenmanˆgo, +sed li ankau˘ malfermis la korbon kaj malfaldis sian poˆstranˆcilon. Li ridetis +kontente, kiam li vidis la enhavon de la korbo. En ˆgi kuˆsis granda peco da +ˆsinko, kelkaj kolbasoj, sufiˆce granda provizo da pano kaj kafotaso plena de +butero. + +Tiun tutan provizon li en la pasinta vespero ˆstelis en la provizejo, kiam +ambau˘ virinoj estis ekstere por kelka tempo. Kiel eble plej lerte li kaˆsis la +postesignojn de sia faro, metis la manˆgaˆon en sian korbon kaj kaˆsis tiun en +la lignejo. + +– Mi tamen trompis ilin, la kanajlinojn! li murmuris kontente kaj karese +rigardis la enhavon de la korbo. Dum multaj jaroj li ne havis tiom da mangˆaˆo +por lau˘plaˆca dispono. + +Tamen li fortranˆcis nur etan pecon de la kolbaso kaj mangˆis ˆgin kun la +preskau˘ senbuteraj buterpanoj. + +Li kalkulis: la vojo havas ducentkvardek kilometrojn. En plej bona okazo +mi iros tridek kilometrojn tage. Minimume ok tagojn mi bezonos, kaj tiom +longe devas sufiˆci ankau˘ la manˆgaˆo. + +Liaj pensoj reiris al la hejmo. Cˆ u la kanajlinoj jam malkovris lian ˆstelon? Se +jes, ili tamen ne suspektas la veran interrilaton. Ili ne havis iun ajn kau˘zon +iri al la lignejo, ˆcar multe da ligno li enportis en la kuirejon, ili ankorau˘ ne +trovas, ke la hakilo kaj la segilo restas hejme. Nur tagmeze ili komencos miri +kaj demandi sin, kial li ne venas hejmen por mangˆi. Sed nur kelkajn horojn +poste ili farigˆos vere maltrankvilaj, iros al la arbaro por serˆci lin, kaj nur +vespere ili eltrovos, ke li forkuris. Sed kien, ili tute ne povos diveni, kaj ili +ne trovos lin. Kaj se ili farigˆos vere konsternitaj kaj maltrankvilaj, tio estos +nur iom da deca rekompenco por ilia konduto. + +Li ripozis unu horon en tiu loko. Antau˘ la foriro li tranˆcis al si bastonon el +betuleto. + . MALJUNULO MIGRAS 57 + +Kiam li nun havis sekuran distancon inter si kaj la hejmo, li komencis iri +pli malrapide. Li devis ˆspari la forton, iri metode. Post ˆciu dua au˘ tria +kilometro li iom ripozis. Tiamaniere li ne elˆcerpis la forton. Kelkajn fojojn +li soifis kaj devis longe iri, antau˘ ol li trovis riveretojn kun trinkebla akvo. +Ankorau˘ li ne kuragˆis peti pri akvo en la domoj ˆce la vojo. + +Tagmeze li denove manˆgis kaj dormis unu kaj duonan horon en arbaro apud +la vojo. + +Cˆ irkau˘ la sesa vespere li komencis senti sin tre laca. Sed samtempe li estis +kontenta kaj iom fiera. Li sukcesis iri proksimume tridek kilometrojn kaj +plenumis la taskon de la unua tago. + +Li haltis, manˆgis kaj komencis demandi sin, kiel li pasigu la nokton. Dume +kaptis lin nekontrau˘starebla kafosoifo. La hejma kafo ne meritis la nomon, +sed tamen ˆgi donis ian stimulon, kies foresto forte sentigˆis post tagolonga +abstino. Li rigardis en sian monujon. Trovigˆis tie kelkaj kupraj moneroj kaj +kelkaj negrandaj argˆentaj. Tason da kafo li povas permesi al si. + +Li dau˘rigis kaj post malmultaj paˆsoj venis al malgranda bieneta domo, kiu +ˆsajnis invita. Tie li eniris, kaj kafon li ricevis post iom da atendo, bonegan +kafon, kian li dum longa tempo ne trinkis. Pagon ili ne volis havi, sed li +obstine insistis, ˆgis ili konsentis akcepti kelkajn oerojn. Ili ankau˘ volis regali +lin per mangˆaˆo, sed li rifuzis. + +Kelkajn stultajn demandojn ili faris pri li, pri lia vojaˆgo kaj liaj ceteraj +cirkonstancoj, sed li respondis mallonge kaj ne pli ol konvene. Kiam li diris, +ke li estas survoje al Stokholmo por viziti filon, ili ege miris. Li klarigis, ke +li multe vagadis en sia junagˆo, kaj ke li ankorau˘ unu fojon volas fari vojagˆon +per propraj piedoj. + +Li ankau˘ ricevis permeson tranokti en la fojnejo de ilia ˆcevalstalo. Kvankam +estis frue en la vespero, li tuj iris tien, ˆcar li estis laca kaj volis dau˘rigi frue +en la venonta mateno. + +Malgrau˘ la laco li ne baldau˘ endormiˆgis. Doloris en la kruroj kaj preskau˘ en +la tuta korpo pro la troa kaj nekutima movigˆo dum la tago. Sur la piedoj +estis vezikoj kaj frotvundoj kiuj brule doloris, kiam io tuˆsis ilin. Lia cerbo +estis maltrankvila de ˆciuj bildoj, kiuj dum la tago preterpasis liajn okulojn. + +Rugˆa lumo de la subiranta suno envenis strie tra la fendoj inter la murtab- +uloj. Kiam tiuj strioj malaperis, restis hela krepusko en la fojnejo, kaj venis +granda silento kaj trankvilo, foje rompita de preterpasanta au˘to. Trankviliˆgis +ankau˘ liaj doloroj, kaj la bildoj de la tago ˆcesis peli unu la alian en la cerbo. + +Tamen li ne endormigˆis. Subite li konsciiˆgis pri la stranga en tio, ke li, kaduka +maljunulo, kuˆsas en fojnejo en tute fremda loko, kie neniu konas lin, kaj kie +li neniun konas. Sed en tia situacio li multfoje troviˆgis en sia junaˆgo, kaj li +ne longe atentis pri tio. Eble estas iom kurioze nun, kiam li estas maljuna, +sed li ja estas survoje al sia filo. + 58 CONTENTS + +Kaj li pensis pri sia hejmo. Kiel vizio brulis en lia interno la memorbildo, +kiun gˆi postlasis, kiam li foriris en la mateno. Li pensis pri sia laborado +en tiu loko. Li pensis pri la filino, kiu farigˆis fiera kaj koketa kaj neniam +volis labori sed fine kaptis junulon per siaj junulinaj artaˆoj, edzinigˆis kaj +transloˆgigˆis al alia provinco. Paco estu kun ˆsi! Kelkajn fojojn ˆsi vizitis la +hejmon, sed neniom da ˆgojo donis al li tio. + +Alia estis la memoro pri la filo. Jam kiam li ankorau˘ ˆsanceliˆgis sur siaj +malfortaj piedoj, li estis kune kun la patro sur la kampoj, en la arbaro, en la +lignejo. Tre laborema ankau˘ li ne estis, sed li ja tiam estis nur knabo. Tamen +li estis bona filo, lia sola konsolo, kiam la edzino komencis fariˆgi lamentema +kaj teda. Kiam li estis dekokjara li foriris. Poste li tamen almenau˘ unu fojon +en la jaro vizitis la hejmon kaj tiam estis festo por la patra koro. Sed dum +la lastaj du jaroj li ne estis hejme. Li ne ofte skribis al la patro, unu fojon +au˘ du en ˆciu jaro. Li ne ˆsatis uzi plumon. + +En la lasta jaro, kiam la virinoj fariˆgis por li tro turmentaj, li skribis tri fojojn +al la filo, priskribis sian situacion kaj petis lin veni hejmen por helpi. La +unuan leteron kaptis la virinoj antau˘ la forsendo. Kelkaj senespere maldolˆcaj +tagoj sekvis post tio. Poste li kondutis pli singarde kaj sukcesis sekrete poˆsti +leteron kun ankorau˘ pli insista peto. Cˆ ar respondo ne venis, li sendis ankau˘ +duan. Sed vane li atendis la filon. Eble perdigˆis la leteroj. Antau˘ unu +semajno venis letero de li, skribita kaj por la patro kaj por la patrino, sed +en tiu estis neniu mencio pri la peto de la patro. Tiam li ekhavis la penson, +ke li mem iru al la filo. + +* + +Koko vekis lin frue en la mateno. Li pensis, ke estas tempo foriri, por ke +li povu fari siajn tridek kilometrojn ankau˘ hodiau˘. Tamen li ankorau˘ longe +restis kuˆsanta en duondormo. Liaj kruroj estis rigidaj kaj laco katenis lin. +Je la sesa li venis el la fojnejo por dau˘rigi, sed la bonaj homoj vokis lin kaj +regalis per kafo kaj multe da bona kafopano. + +Kaj jen li denove trovigˆas sur la vojo, kun freˆsa betula bastono en unu mano +kaj sia griza mangˆaˆkorbo en la alia. Sed nun li pli malrapide marˆsas ol en la +unua mateno. La koksoj doloras, la kruroj preskau˘ rifuzas funkcii pro rigido, +la difektoj de la piedoj ne rebonigˆis. Post kelka tempo la rigido cedas, sed +tiel kiel en la unua tago li ne plu povas iri. + +Kaj nun venis vico da tagoj, kiujn li baldau˘ ne povas diferencigi unu de la +alia, estas nur unu senˆcesa kaj obstina irado kaj sintrenado antau˘en. Li iras +siajn du, tri kilometrojn, ripozas iomete, dau˘rigas, mangˆas, kiam venas la +horoj, kiam li hejme mangˆis, trinkas el la riveretoj au˘ petas akvon en la +domoj apud la vojo, foje aˆcetas tason da kafo, dormas en fojnejoj. + +Dume vagas ankau˘ liaj pensoj, tra pli ol sep pasintaj jardekoj en la hejmlando +kaj en malproksima okcidento. Tiam foje okazas, ke li tute forgesas la kau˘zon +kaj celon de sia irado kaj dum horoj estas for en siaj memoroj. Sed jen li +vekigˆas el siaj pensoj, rigardas kun miro la fremdan pejzagˆon ˆcirkau˘ si kaj + . MALJUNULO MIGRAS 59 + +demandas sin, kial li tie ˆci iras. Poste li rekonsciiˆgas, memoras la virinojn +kaj la filon. + +Je la fino de la kvara tago li sentis sin tre elˆcerpita, kaj li komencis timi, +ke homoj malhelpos lian pluan iradon, se ili rimarkos lian malforton. Tial +li ne kuragˆis peti pri tranoktejo sed serˆcis dormlokon en la arbaro. Estis +bona vetero, sed tamen li post kelkaj horoj komencis tremi pro malvarmo. +Timante ke li povos malsanigˆi, li levis sin kaj kun interrompo de kelkaj +mallongaj pau˘zoj iradis dum la resto de la nokto. En la mateno li ne kapablis +plu, kaj kiam varmo revenis, li serˆcis trankvilan ripozlokon iom for de la vojo +kaj dormis tie grandan parton de la tago. + +En la vespero li dau˘rigis. Sed ankorau˘ pli pene kaj malrapide li iris. Li ne +plu rigardis la pejzaˆgon ˆcirkau˘ si, liaj lacaj, vualitaj okuloj estis direktitaj al +la tero au˘ rekte antau˘en. Nur kiam li venis al vojmontriloj, li levis ilin kaj +legis nomojn kaj ciferojn por distancoj. + +En la sekvanta mateno li mangˆis la lastajn pecojn de sia mangˆoprovizo. +Ankau˘ tiun tagon li dormis en la arbaro. + +Kiam li dau˘rigis en la vespero, li venis al vasta, senarbara ebeno. Liaj pensoj +komencis konfuzigˆi, lia konscio malheliˆgis. Li vagas sur prerio. Subite li +memoras – li venis por elekti por si teron por bieno. Senkoste li ricevos +ˆgin, kaj estas fabele fekunda tero, kia nenie ekzistas en la malnova lando. Li +ˆgojas pro la bona ˆsanco, sed tamen li hezitas, io retenas lin. La prerio estas +tiel timige vasta kaj ebena, mankas arbaroj, mankas lagoj, mankas la bluaj +montoj de lia hejmregiono. Ne, tie ˆci li ne volas havi bienon eˆc senkoste, en +alia regiono kuˆsos lia hejmo. + +Lia konscio funkcias kvazau˘ li trovigˆus en febra songˆo. Post la irado sur la +prerio li revenas al la realo kaj memoras. ke li estas survoje al sia filo en +Stokholmo. Li provas per sia tuta volo teni tiun penson, sed baldau˘ ˆgi iel +malaperas, kaj li denove vagas sur la senfina, timiga prerio. + +Cˆ irkau˘ la kvara matene, kiam la suno komencis bele brili, li denove klare +ekkonsciis kaj pri si mem kaj pri sia irado, kaj samtempe li falis pro elˆcerpigˆo. +Li trenis sin kelkajn metrojn for de la vojo al loko kun kelkaj malgrandaj +arboj sur peco de nekulturita tero. Duonkonscie li deprenis siajn ˆsuojn, kiel +li ˆciam faris je pli longa pau˘zo, por ripozigi la piedojn. La jakon li deprenis +kaj metis ˆgin kiel kovrilon sur la supran parton de la korpo, kaj la kapon li +kovris per sia ˆcapelo. + +Kiam li vekiˆgis post kelkaj horoj, la jako kaj la ˆsuoj estis for. Au˘ iu vaganto +ˆstelis ilin, au˘ iu pro stulta ˆsercemo ie kaˆsis ilin. La maljunulo longe serˆcis, sed +kiam la serˆcado restis vana, li sidigis sin sur la teron. Au˘tomate li malfermis +sian korbon por mangˆi peceton. Trovante ˆgin malplena li memoris, ke la +provizo elˆcerpigˆis jam hierau˘. + +Li restis sidanta, ˆcagrenita kaj senforta. Fine li deprenis siajn ˆstrumpojn, +kiuj cetere jam estis tute ˆcifonaj, kaj metis lin en la korbon. Poste li levis +sin kaj dau˘rigis sian iradon. + 60 CONTENTS + +Stranga aspektis la senjaka, nudpieda figuro, kiu ˆsanceligˆe sed obstine trenis +sin antau˘en plej ekstere ˆce la dekstra rando de la vojo, kun sia korbo en +unu mano kaj la betulbastono en la alia. La kapo tremis, li rigardis antau˘ si +kvazau˘ nenion vidante. Lia vizagˆo havis esprimon de grandega laco kaj as- +pektis samtempe preskau˘ timiga pro nezorgado, malpura kaj kun longaj bar- +bostoploj. Kiam infanoj vidis lin, ili terurite kuris for de li, kaj plenkreskaj +homoj kun miro kaj interna ektremo rigardis la maljunulon. + +Cˆ irkau˘ la deka horo subite haltigis lin voko. + +– Hola, Nilsson, atendu, atendu, kriis voˆco malantau˘ li. Venis al li nekonata +persono, kiu salutis kaj demandis, ˆcu li estas Johano Nilsson. + +La maljunulo respondis angle, ke li estas tiu persono, kaj krome li diris +kelkajn aliajn konfuzitajn frazojn en la sama lingvo. + +– Kien vi volas iri? demandis la viro. + +La maljunulo ˆsajnis kvazau˘ vekigi, suspiris kaj ˆgenite rigardis la homon antau˘ +si. + +– Pardonu, mi iris en pensoj, kaj ˆsajnis al mi, ke mi estis en alia lando, li +diris malforte. – Mi estas tiel laca, ke mi kvazau˘ sonˆgis, kvankam mi ne +dormis, li aldonis klarige. + +– Sed kien vi volas iri? + +– Mi estas survoje al Stokholmo, al mia filo. + +– Certe vi estas tro laca kaj malforta kaj tro malbone ekipita por nun dau˘rigi +tien, diris la viro. Eble vi ankau˘ estas malsana. + +– Jes, mi estas en malbona situacio, murmuris la maljunulo, eˆc ˆsuojn mi nun +ne havas. Tamen mi devas dau˘rigi, spite al ˆcio. + +– Tio vi tamen ne povas, vi ne povas iri ankorau˘ cent kilometrojn en tia +stato. Oni petis min serˆci vin kaj akompani vin al via hejmo. Kompreneble +ni iros ne piede sed per fervojo. Sed unue vi bezonas iom da manˆgajo kaj +alia prizorgo. Venu! Vi bezonas iri nur duonan kilometron. Sed se vi estas +tro malforta mi venigos au˘ton. + +La maljunulo komencis tremi en la tuta korpo, kaj li ˆsajnis frapita de teruro. + +– Ne prenu min hejmen, ne devigu min iri hejmen! li petis plorante. Tiuj +virinoj turmentus min ˆgis frenezigˆo. Lasu min iri, mi volas iri al mia filo, al +mia filo! + +La prokuroro rigardis la mizeran figuron, komprenis, ke li ne senkau˘ze tiel +forkuris kaj eksentis kompaton por li. Li cerbumis dum kelkaj momentoj. + . MALJUNULO MIGRAS 61 + +– Nu, nu. Cˆ u ne estus pli bone peti vian filon veni hejmen por helpi vin? + +La vizago de la maljunulo heliˆgis kaj li ridetis. + +– Se vi tiel povos aranˆgi, mi volonte iros hejmen. Sed vi devas certe aranˆgi +tion, tute certe. + +Kiam la maljunulo estis ricevinta necesan prizorgon, revenis al li la prokuroro. + +– Mi ˆus parolis telefone kun la prokuroro en via distrikto, li diris. Via filo +jam estas vokita kaj venos hejmen jam hodiau˘ au˘ morgau˘. Sed nun vi devas +unue dormi kaj morgau˘ vi povos veturi hejmen. + +En la sekvanta tago la maljunulo estis regajninta tiom da forto, ke la prokuroro +povis sendi lin hejmen sen akompano. Oni donis al li abundan tagmangˆon kaj +ekipis lin per ˆstrumpoj, ˆsuoj kaj jako. Jen li estis preta por nova irado. La +prokuroro akompanis lin al la fervoja stacio, kondukis lin en kupeon, petis la +konduktoron zorgi pri li, se estos bezonate, kaj elirigi lin ˆce la gˆusta stacio. + +Estis malmulte da homoj, kaj li sidis sola kaj negˆenita ˆce unu el la fene- +stroj kaj rigardis la pejzaˆgon, kiu preterglitis ekstere. Li ˆsajnis observi kaj +trankvile mediti, sed interne li tremis pro ˆgojo kaj atendo. Post malpli ol tri +horoj li atingos la hejman stacion, renkontos sian filon kaj kune kun li metos +siajn piedojn sur la propran terpecon. + +Rapide preterglitis kampoj, biendomoj, arboj, pregˆejoj. Kvankam li estis +tiel laca kaj neatenta dum la lastaj tagoj de sia irado, li jen kaj jen rekonas +iun lokon. Kaj kvankam li estas plena de atendo kaj ˆgojo, li sentas piketon +de melankolio kiam preterglitas kaj malaperas malantau˘ li unu loko post alia +lau˘ la vojo de lia penado. + +Finigˆas la ebeno, aperas la unuaj altaˆoj kaj nealtaj montodorsoj, la grandaj +arbaroj. Estas lia regiono, lando kie li sentas sin hejme. + +Jam kvaronhoron antau˘ la alveno al la hejma stacio, li prenas la korbon de +la breto, metas gˆin sur la genuojn kaj premas pli firme sian bastonon. Kvin +minutojn post tio li levas sin kaj iras al la pordo, kie li poste restas staranta. + +Haltas la trajno, kaj li eliras. Momente li restas staranta sur la kajo kaj +ˆcirkau˘rigardas. Kaj jen, jen venas lia filo! + +Li per rapida movo metas la korbon kaj la bastonon sur la teron apud si, +lia vizagˆo ekbrilas de gˆojo kaj kun etenditaj brakoj li faras kelkajn paˆsojn +renkonte al la filo. + +– Ho, estas vi, Eriko, estas vi! Vi ne povas kompreni, kiel mi ˆgojas! + +Li volas ˆcirkau˘braki la filon, sed la filo salute kaptas lian manon. + +– Bonan tagon, patro! Kiel vi fartas? + 62 CONTENTS + +– Bone, bone, nenio dangˆera ˆce mi! Kaj nun, nun mi povus salti kaj danci +kiel junulo. + +– Nu, nu, certe estas pli sagˆe resti trankvila. Atendu momenton, mi telefonos +kaj mendos au˘ton, post kvin minutoj gˆi venos. + +– Ne! Ne faru tion! diris la patro tiel decide, ke la filo haltis. Mi tute facile +povas iri piede, kaj nenio urˆgas nin. + +La filo rigardis lin pritakse. + +– Eble vi povas. Sed estas ja stulte iri, kiam oni povas veturi. + +– Kion vi diras? Stulte iri? Ne, ne, Eriko, iri per propraj piedoj estas pli +bona ol ˆciu alia irmaniero. Kaj nun mi volas iri kune kun vi, kiel antau˘ +multaj jaroj, kaj ni kune babilu kiel tiam. + +La filo cedis, sed lia mieno montris, ke ne volonte li tion faras. + +– Eble vi timas, ke mi tro malrapide iras, sed por unu fojo ankau˘ vi povas +iri iom malrapide. Estos por mi tiel agrable iradi kune kun vi, kaj ni povos +trankvile paroli pri la aferoj. + +Ili ekiris kaj post malmultaj minutoj forlasis la stacian lokon kaj eniris sur +nelargˆan arbaran veturvojon. + +Estis agrable freˆse tie sub la betulaj kronoj, kaj la ombro donis ripozon al +la lacaj okuloj de la maljunulo. La vojo havis iom da radosulkoj sed estis +cetere ebena. Cˆ ar gˆi estis malmulte uzata, kreskis multloke herbo sur gˆi, kaj +ˆgi estis agrabla por la piedoj. + +– Cˆ u vi ne sentas, kiel agrable estas iri tie ˆci, diris la maljunulo kaj turnis +sin al la filo. Tio estas alia afero ol la malmola kaj polva ˆsoseo. + +– Nu, mi supozas, ke vi spertis kia la ˆsoseo estas. Estas ja malagrabla historio, +ke vi tiel forkuris. Estis stulte farite de vi tiel malaperi sen postsignoj. Vi +kau˘zis ˆgenon al multaj per tio. + +– Stulte, stulte? Kaj mi kau˘zis ˆgenon! Cˆ u tion diras vi? Nu, parte vi ja +pravas! Sed kion mi estus farinta? Miaj vortoj ne havas forton plu por +silentigi kaj obeigi la virinojn, kaj mi ne povis elteni vivon en tia atmosfero. +Mi ja volis iri al vi por serˆci helpon, al vi, Eriko! + +– Sed vi estus povinta trovi pli bonan manieron arangˆi la aferojn. Vi ja estus +povinta paroli kun iu el la najbaroj. + +– Nu, Eriko, eˆc kun bona najbaro kaj amiko mi ne parolas pri tiaj aferoj, ne + +mi. Cetere mi ja provis ankau˘ alian manieron. Tri fojojn mi skribis al vi. La + +unuan leteron prenis la virinoj, kaj mi havis mian punon pro ˆgi. Sed poste +mi sukcesis sekrete poˆsti du aliajn. Cˆ u vi ne ricevis ilin? + . MALJUNULO MIGRAS 63 + +– Jes, mi ricevis ilin, respondis la filo, tirante la vortojn kaj kvazau˘ serˆcante +en sia memoro. Jes, vi ja skribis pri tio. Sed mi pensis, ke vi troigas, ke vi +estis ekscitita, kiam vi skribis, ke la plendo ne estas proporcia al la kau˘zo. +Kaj vidu, mi pensis ankau˘ tiel: Se mi nun skribos al patrino kaj admonos +ˆsin, ˆsi fariˆgas kolera kaj traktos patron ankorau˘ pli malbone tute egale ˆcu lia +plendo estas rajta au˘ ne. Kaj tiel mi nur plimalbonigos la situacion. + +– Aha, tiel vi pensis, diris la maljunulo. Nu ja, vi ja povis pensi ankau˘ tiel. +Sed ˆcu mi ne ankau˘ petis vin veni hejmen? La filo kapklinis. + +– Tion vi faris, certe. Sed vi ja komprenas, vi havis mem laboron, ne estas +facile forlasi sian laboron por forveturi. Certe li povos iomete atendi, mi +pensis. Mi veturos, tuj kiam mi povos. Jes, verdire mi intencis veturi hejmen +dum somermezo. Se vi estus atendinta nur kelkajn semajnojn. . . + +– Jes, jes, diris la maljunulo nelau˘te, ˆsajne mi agis iom stulte. + +Post tio li silentis kaj iris kun klinita kapo. Kaj tre malrapide li iris. Apude +iris la filo kaj fumis cigaredon post cigaredo, tedita de tiom malrapida takto. + +– Sed nun vi tamen povas gˆoji, patro, diris subite la filo, kiam la patro +montris nenian signon de parolemo. Post tio ˆci vi vivos bone kaj trankvile +hejme kaj havos neniajn malagrablaˆojn de patrino kaj onklino. + +– Cˆ u jes? demandis la patro kun nuanco da intereso sed nekredeme. + +– Estu certa! asertis la filo. Unue ili tiel teruriˆgis pro via forkuro, ke ili +preskau˘ perdis la racion pro tio. Poste venis la prokuroro kaj kelkaj aliaj +au˘toritatuloj kaj tiel kondamnis kaj admonis ilin, ke ili neniam reprenos tian +manieron. Fine ili ricevis dozon ankau˘ de mi. + +– Bone, bone, se estos tiel, murmuris la maljunulo kaj kapklinis al la filo, ˆcar +mi estas tro maljuna por interˆsanˆgi vortojn en tia maniero. + +Poste li denove iris silenta, malrapide kaj meditante: + +– Vidu, patro, estis malsaˆge, ke mi ne mendis au˘ton. Vidu, kiel laca vi nun +estas! + +Kvazau˘ ne au˘dante la rimarkigon la maljunulo iom turnis sin al la filo kaj +demandis: + +– Kaj kiom longe vi restos hejme? + +– Nu, kiel vi komprenas, mi devas reiri kiel eble plej baldau˘, kaj ˆcar vi nun +feliˆce revenis kaj ˆcio estas kontentige aranˆgita, mi devos veturi postmorgau˘. +Oni ne devas perdi tro multajn laborhorojn. + +– Jes, mi komprenas. Sed eble vi revenos dum somermezo. Sˆajnas al mi, ke +vi ion diris pri tio. + 64 CONTENTS + +– Nu, mi ne scias. Mi ja nun faris tiun ˆci vojagˆon, pagis bileton kaj perdis +labortagojn. Sed ni vidos. . . + +– Jes, ni vidos. Sed ˆcu vi ne aludis, ke mi estas laca? Ne, laca mi ne estas. +Sed mi komprenas; ke tedas vin iri tiel malrapide, kaj tial mi volas akceli +miajn paˆsojn. Iam mi estis bonega iranto, kaj ankorau˘ mi ne estas tute +kaduka. + +La maljunulo rektigis sin kaj komencis paˆsi tiel rapide, ke la filo baldau˘ trovis +la takton tute kontentiga. Sed la vizagˆo de la maljunulo farigˆis malmola kaj +li kunpremis la lipojn. + +Ili ne parolis plu. Nur kiam ili estis tute proksime al la hejmo, diris la filo: + +– Patro, vi ne estas kontenta pri mi! + +La patro malrapidigis la paˆsojn kaj turnis sin al la filo. Li konservis sian +rektan tenigˆon, kaj kvankam la kapo tremetis kiel antau˘e, la esprimo de la +vizaˆgo estis firma kaj forta. + +– Ni ne adaptigˆis unu al la alia tiel, kiel mi antau˘e kredis, li diris. Sed ˆciu +homo havas sian naturon, kaj mi ne rajtas juˆgi vin pro tio, ke vi estas alia, +ol mi imagis. Estas bone, ke vi tamen venis por serˆci vian patron. + +Kiam ili atingis la korton, venis la edzino kuretante renkonte al la edzo, +kaptis liajn manojn kaj flustris plorvoˆce: + +– Ho, vi do tamen revenas viva kaj sana! Dankon al Dio, kiu vin protektis! +Sed kiel vi povis tiel forkuri de ni sen eˆc unu vorto? Vi ne povas imagi kiel +ni teruriˆgis kaj maltrankvilis pro vi. Dum la tuta tempo ˆgis hierau˘ ni ne +dormis eˆc unu nokton kaj nur ploris. + +Tuj poste venis la bofratino kaj salutis lin en la sama maniero, nur kun pli +da reteniˆgo. + +La maljunulo nenion respondis, nur murmuris ion kio apenau˘ havis difinitan +sencon. + +Subite alkuris la kato kaj kun atentiga amikeco frotis sin kontrau˘ liajn +piedojn. La maljunulo tuj klinis sin kaj metis gˆin sur sian brakon, kare- +sis ˆgin kaj komencis babileti kun ˆgi kiel kun malgranda infano. + +– Nu, nu Grizulo, kiel vi nun fartas? Kion vi faris dum la tuta tempo? +Jes, jes, mi lasis vin, sed tiel longan vojon vi ne povis iri, tion vi ja povas +kompreni. + +– Ho jes, diris la edzino. La kato estis nekonsolebla la tutan tempon. Gˆ i ne +volis manˆgi sed nur ˆcirkau˘iris kaj ˆcien rigardis kaj miau˘is tute korˆsire. + . MALJUNULO MIGRAS 65 + +Interne atendis ilin tagmangˆo, kaj ili tuj sidigis sin ˆce la tablo. Estis bona +kaj abunda manˆgaˆo, kaj bona estis ankau˘ la kafo, kiun ili poste trinkis. + +– Kaj nun vi kuˆsigu vin kaj ripozu iomete, diris la edzino, kiam ili levis sin +de la tablo. + +– Ne, mi ne estas laca, li murmuris kaj sidigis sin sur la sofon en la kuirejo. +Grizulo tuj saltis sur liajn genuojn kaj kuˆsigis sin tie. La maljunulo karesis +ˆgin, kaj baldau˘ gˆi kontente ˆspinis kun fermitaj okuloj. Sed la maljunulo sidis +kun medita mieno kaj malmulte atentis pri tio, kio estis ˆcirkau˘ li. Pasis tiel +kvaronhoro en plena silento. + +Sed iom post iom fariˆgis enue por li tiel sidadi. Li turnis sin al la edzino, +kvazau˘ li estus ekmemoranta forgesitan aferon, kaj demandis: + +– Cˆ u ankorau˘ restas hakita ligno en la lignejo? + +– Restas, asertis la edzino. Sufiˆcos por ankorau˘ du, tri tagoj. + +– Mi tamen iros eksteren. Mi volas iom rigardi, kiel fartas la kampoj. + +Li levis sin kaj eliris, kaj la kato sekvis lin. + +Li iris unue en la gˆardenon, kie la folioj de la pomfloroj nun kuˆsis brunaj kaj +ˆsrumpintaj sur la tero. Li fleksis branˆcon kaj proksimigis gˆin al siaj okuloj +por esplori la fruktiˆgon. Li rigardis la berarbustojn, la legombedojn kaj la +florojn. Poste li sekvis la randojn de la kampoj kaj rigardis la kreskaˆojn: +terpomojn, rapojn, grenon, furaˆgokreskaˆojn. La tutan tempon sekvis lin la +kato kiel hundo. + +Fininte sian inspektadon li sidiˆgis ˆce la rando de la sekalkampo. Tie li restis +dum kelka tempo, rigardante ˆcirkau˘ si kaj al la malproksimo. Foje li mallevis +la kapon kaj ˆsajnis paroli kun la kato, kiu denove kuˆsis sur liaj genuoj. + +Poste li levis sin kaj malrapide kaj kvazau˘ en pripensoj direktis sin al la +lignejo. Li eniris tie, kaj post kelkaj minutoj eksonis batoj de hakilo. + 66 CONTENTS + + Szil´agyi Ferenc + +1895-1967. Hungaro, poste sveda civitano. Naskiˆgis en Budapeˆsto. Dok- +toro pri juro, oficisto, verkisto, redaktoro, Esperanto-instruisto. Akademi- +ano. Esperantisto de 1924. Kunlaboris en diversaj hungaraj gazetoj. Gvidis +Esperanto-kursojn kaj arangˆis literaturajn vesperojn. De 1932 praktikis pro- +pran lumbildan instrumetodon, precipe en Svedio, kiu ekde 1938 igˆis lia nova +logˆlando. Kunlaboranto de ”Hungara Heroldo” kaj aliaj gazetoj. Redaktoro +de ”Literatura Mondo”. Cˆ efredaktoro de ”Norda Prismo”. Redaktis ankau˘ +kvin ”Rapsodiojn” (kolektojn de prozo kaj poezio, originala kaj tradukita +1943-1953. Kunlaboris al Hungara Antologio (1933), Enciklopedio de Es- +peranto (1933-34), Sveda Antologio (1934). Kunredaktis 33 rakontoj. Sekre- +tario de la Belartaj Konkursoj de UEA. Poemoj en Dekdu poetoj (1934)). + +Liaj noveloj aperis en Trans la fabeloceano (1931), La granda aventuro +(1945), Inter Sudo kaj Nordo (1950) kaj Koko krias jam! (1955) en kiu oni +trovas la novelon La vekiˆgo. Krome aperis la romano Tiel okazis au˘ Mistero +minora en 1958. En La vekigˆo ni trovas nin en ˆsirmejo dum aerbombado, +ie en Eu˘ropa urbego, eble Budapeˆsto. Juna viro rakontas al alia travivaˆon +ˆsajne bagatelan, kiu tamen forte influis lian vivon. Rolas ankau˘ Esperanto, +sed plej gravas la humanisma tono kaj toleremo al homaj malfortaˆoj. La +stilo de Szil´agyi estas bonega kiel ˆciam. + . LA VEKIGˆ O 67 + +La Vekiˆgo + + de Ferenc Szil´agyi + + Aperis en Koko krias jam, R´egulo 1955 + +Super la domo, kie la junuloj interparolis, la atmosfero estis maltrankvila. +Flugatakoj skuadis la urbon. + +– Ili komencas denove. Ne gravas! Kaj kiel estis poste? + +– Nu vi scias, ni estis tute junaj, preskau˘ nur buboj, tuj post la abiturienta +ekzameno. Viglaj kaj ludemaj. Hundidoj sen pripensoj kaj sen respondeco. +Ni promenis en la granda urbo, kiun ni ne konis, kaj kien ni alvenis la saman +tagon. Subite ni eksentis la bezonon por nova societo. Mia amiko proponis, +ke ni alparolu po unu knabino sur la strato, sed mi riproˆcis lin pro absoluta +manko de vera aventuremo. Alparoli knabinon surstrate, kia banalaˆo! Sed +mi diris al li: ”Nun ni vizitos familion kaj interkonigˆos kun la ˆcarma filino +de la domo”. Mia amiko faris ˆsvebajn gestojn ˆcirkau˘ sia tempio kaj grimacis +demande. Li diris ke mi tiel ade praktikas la idiotecon, kvazau˘ mi estus +profesia idioto, idiotisto. Ni same ne konas tiun ˆci urbon, kiel Kuvajton. Mi +demandis, kio estas Kuvajto. Li diris, ke ˆgi estas urbo ˆce la Persa Golfo. +”Vi volas fanfaroni pri via scio”, mi diris, ”sed vi havas malpli da fantazio +ol virga pediko. Mi montros al vi, ke ni vizitos hodiau˘ familion en tiu ˆci +urbo”. Li rimarkis, ke mi jam havas planon, kaj iˆgis pli respektema al mi. +Li ne montris tion ankorau˘; li bruis kaj insultis min lau˘ la stilo de knabaˆcoj, +sed kun kreskanta admiro. Li argumentis, ke ni ne povas scii en kiuj familioj +estas belaj knabinoj, kaj sekve la tuta afero estas stultaˆo. Sed mi insistis, +ke ne gravas. Ni ja povas provi la bonˆsancon kaj li ne timu: mi arangˆos la +reston. Mi havas ja pli da fantazio ol abiturienta pediko. Mi efektive posedis +fantazion en abundo. Mi volis uzi la recepton de la detektivromanoj kaj iri +ien, kie ni rolos kiel kontrolantoj de la akvomezura instituto, kaj se ni havos +bonˆsancon, ni komencos agrablan interrilaton kun iu el la troveblaj virinoj. +Sed pri tio mi ne parolis. Ni vetis. Mia tasko estis eniri en fremdan loˆgejon +kaj pasigi tie kvaronhoron kaj adiau˘i en plena amikeco. Inter la kondiˆcoj +estis, ke mi ne rajtas komenci ˆce la eniro per artifiko kaj diri, ke ni vetis kun +mia amiko kaj tiel plu, kaj ke devas esti la unua loˆgejo kiu estos la scenejo +de la privetita agado. Tiel estis. + +– Nu, kaj? + +– Nu, kaj ni eniris telefonejon por elekti adreson. Mi elektis bonsonan +nomon, arkitekton; ne estis malfacile trovi sur la urbokarto, kie estas la +strato: la familio loˆgis ˆce la ˆcefa strato, kaj tute simple mi sonorigis sur la +pordo. + +– Ni nur baldau˘ povos supreniri – diris tiu, kiu au˘skultis la rakonton. + +– Ni restu prefere ˆci tie. Vi vidos, ke ili revenos. + +– Nu, bone. Dau˘rigu do. . . Estas streˆca historio. + 68 CONTENTS + +– Jen la dau˘rigo: + +Cˆ ambristino malfermis la pordon. Sˆi estis modelo de ˆcarmaj kaj samtempe +impertinentaj ˆcambristinoj. Mia kamarado havis emon halti ˆce la enirejo +kaj resti ˆce la ˆcambristino. Sed mi ne cedis al liaj rigardoj. Mi estis ”en +bona formo”. Mi demandis, ˆcu frau˘lino N. estas hejme? Mia kamarado +ridaˆcis malice. Nun montriˆgos, ke frau˘lino N. ne ekzistas. Sed mi estis certa +kaj efektive mi havis bonˆsancon. Frau˘lino N. ekzistis kaj eˆc jam venis el la +ˆcambro por akcepti nin. Sˆi demandis: ”Cˆ u vi jam alvenis” kaj ˆsi aldonis tre +afablan ”koran bonvenon!” + +Tiu akcepto embarasis min kaj eˆc pli mian, cetere au˘dacan kamaradon, +kvankam lia kuraˆgo havis iaspecan socian limon. Li estis komencanto en +la fako de Casanova, sed liaj viktimoj estis ˆciam servistinoj. Li tute ne estis +intelekta tipo. Ni sidis tie hezitemaj kaj timantaj. Ankau˘ mi estus prefer- +inta esti ekstere. Ni ricevis strangan helpon de la hazardo. Nun la problemo +estis, ˆcu ni povos eluzi ˆgin au˘ ne. Kiujn atendis la knabino? Mi estis tiel +konfuzita, ke mi eˆc ne sciis, kia ˆsi estas; mi ne alrigardis ˆsin, nur au˘skultis +la unuajn konvenciajn vortojn, kaj sub mia embaraso la melodia, juna voˆco +sorbiˆgis en mia konscio, kiel tre agrabla plezuro: Agrabla, sed danˆgera, mi +pensis. Ni estis jam en la bela salono de la familio. . . + +– de kie oni baldau˘ elˆetis vin – diris la au˘skultanto de la rakonto. – Vi +pravis, la eroplanoj revenas. Estas denove alarmo! + +– Ni restu do trankvile ˆci tie. Cˆ u mi dau˘rigu? – Kompreneble. + +– Ne estis tiel simple. Neniu elˆetis nin. Ni eksidis en la salono, kies detalojn +mi ne perceptis, nur gˆian kulturan etoson; dum ni konversaciis, mi cerbumis, +kiel ni povus ekscii kiuj nun ni estas. La frau˘lino komencis demandi pri siaj +amikoj, Antono kaj Katerina, kaj mi diris, ke Antono fartas bone, tamen +li bezonas ion da ripozo post la printempa ˆcefsezono. . . mi time alrigardis +ˆsin, sed mi ne diris ion stultan. . . mi diris, ke Katerina malvarmumis (mi +supozis, ke Katerina ne estas tiel kontrau˘stara kiel Antono, kiam temas pri +malvarmumoj), sed ˆciukaze ˆsi jam fartas tute bone kaj ili ambau˘ kore salutas +ˆsin kaj ke ili jam antau˘e estis nin certigintaj, ke ni havos grandan plezuron +interkoniˆgante kun frau˘lino N., kion ni nun vere povas aserti. Mia amiko +funkciis kiel bas-akompano kaj gˆis nun ˆcio progresis bonege. Nun mi jam +kuragˆis eˆc rekte alrigardi ˆsin; ˆsi ne povis esti pli maljuna ol 23-jara kaj +verˆsajne ne pli juna ol 19. Sˆia varma, agrabla, ne elstare bela vizagˆo kaj ˆsia +mallau˘ta, bela kaj kultura voˆco vekis unue la sentojn kaj ne tuj la sensojn. +Sˆi estis unu el tiuj virinoj, kiuj vere uzas siajn okulojn kiel fenestrojn de +la animo. Sˆi gajnis de momento al momento pli kaj pli da simpatio. En +la rulfajro de la demandoj mi ne havis tempon por ekhonti kaj pensi pri +nia stulta ˆserco. Mi eˆc sentis ekscitan plezuron: jen estis ekvacio kun multaj +nekonatoj, kaj jen ili komencis malpliigˆi. Ni proksimiˆgis al la kompleta solvo. +Jes, tio venis. Gˆ i venis tiel, ke ˆsi subite kaj bonhumore diris ion, per kio ˆsi +rigidigis la rideton sur nia vizaˆgo. Nia sango haltis en niaj vejnoj: ”Mi tute +forgesas” ˆsi diris ”ke ni estas esperantistoj! Kial ni ne parolas Esperante?” +Tie sidis mia kamarado, subite paliˆginta, kaj tie sidis mi, atendanta la finon +de la mondo. (Au˘skultu, nova signalo. . . Ili baldau˘ denove estos ˆci tie! Ne + . LA VEKIGˆ O 69 + +gravas, mi dau˘rigas). Mi ne havis intereson pri Esperanto; eˆc malpli mia +kamarado. Li havis tute aliajn ideojn ol la interfratigˆo de la homoj. Li estis +forta ˆsovinisto kaj poste li igˆis konvinkita partiano inter la brunˆcemizuloj. +Sed mi havis kuzon, kiu studis kaj propagandis Esperanton. Multe li ne +kapablis paroli kaj iam mi au˘dis; ke li respondis al alparolo: ”Pardonon, mi +estas nur komencanto”. Per tiu ˆci frazo mi mokis kaj incitis lin konstante. +Tiu ˆci frazo savis min por tiu ˆci momento. La alia esprimo, kiun mi konis en +Esperanto, ”Gˆ is revido!”, ankorau˘ ne estis aktuala. Sed la unuan mi povis +uzi, kaj sendante dankesprimon al la ˆcielo pro la mankohavaj scioj de mia +kuzo, mi diris al ˆsi: ”Pardonon, mi estas nur komencanto”. Mia kamarado, +komprenante, ke la lasta vorto havas ian senkulpigan gravecon, diris kun +la plej malbela prononco de la Esperanto-vorto: ”Kommensando”. Tiel ni +savis nin, kaj la afero ne prezentis komplikaˆojn dum la sekvaj du-tri minutoj, +kvankam ni jam sciis, ke ni estos senmaskigitaj, kaj miaj genuoj komencis +tremi, dum mi pensis pri la lasta, sed drama sceno, kiam mi devos forlasi +tiun ˆci belan hejmon kun gˆia animo. Ni vidis neniun el la aliaj familianoj. +Miaj sentoj varmigˆis kun danˆgera rapideco. Sˆajnis, ke ankau˘ mia kamarado +moliˆgas. Sed nun abrupte aperis la komenco de la fino. La knabino diris: +”Sed strange, ke vi venis preskau˘ tutan horon pli frue, ol Katerina menciis +en sia letero: Lau˘ tiu vi devus veni precize je la kvara”. Mi rigardis mian +horloˆgon. Mankis dek minutoj ˆgis la kvara. Post proksimume kvaronhoro +alvenos la veraj atenditoj, kaj ni estos stampitaj kiel trompistoj. Terura +situacio! Vi ridas ˆci tie, sed tiam tio estis multe pli terura ol tiu bruo supre. +Almenau˘ al ni. Oni povis pensi nur pri tuja foriro, sed tio estis neebla; la +tablo estis jam kovrita kaj ni sentis la vaporon de la freˆse rostita kafo. Dum +la cerbumado pasis pluaj, multekostaj, du-tri minutoj. Mi komprenis, ke nur +kuragˆa operacio povas savi nin. Mi ekstaris kaj diris al nia nova amikino: +”Frau˘lino N., mi ˆsatus kun vi paroli inter kvar okuloj ”. (Mi ne volis kavi +atestanton al mia konfeso, eˆc ne mian amikon. Sˆi sekvis min kun mirantaj +okuloj en la alian ˆcambron.) + +Mia konfeso komenciˆgis per tio, ke mi prezentis min; efektive ni ne prezen- +tis nin komence, sed nek ni nek ˆsi tion rimarkis. Post tio mi lasis tempon +nek por interjekcioj, nek por rimarkoj. En unu spiro mi konfesis, pardon- +petis, denove pardonpetis, ripete konfesis, kaj apenau˘ mi atingis la finon de +miaj rakonto kaj klarigo, ni au˘dis sonorigon. La esperantistoj, kies lokon ni +uzurpis, alvenis. + +– Kiel ˆsi akceptis vian historion. + +– Estis tre interese. Komence ankau˘ ˆsi ne sciis, kion diri, sed fine ˆsi ridis, +ridegis; ˆsiaj larmoj same perlis pro la rido, kiel ˆsia rido mem. Mi kredas, ke +ˆsi sentis sin feliˆca: ni ambau˘ estis bonaspektaj junuloj, tute ne sen sprito. + +– Precipe vi, ˆcu ne? + +– Mi ne scias, ˆcu tio estis ˆsia opinio, sed ˆsi estis feliˆca, ˆcar ˆsi povis pruvi +al ni la pravon de Esperanto. La aliaj du gastoj estis simpatiaj junuloj kaj +dum la tuta posttagmezo ni restis kune. Sˆi gardis nin tre afable, tute ne +parolante pri nia friponaˆo. Ni estis gastoj el alia direkto; pli multe la aliaj +ne sciis pri ni. Sed io kaptis min tiam. Tiu ˆci historio estas pli ol okjara, sed + 70 CONTENTS + +mi bone memoras ˆguste pri io speciala. Antau˘ nia foriro de ili mi demandis +ˆsin pri io, ˆcar mi estis ekstreme skeptika. La societo intertempe pligrandigˆis, +ni interkoniˆgis kun ˆsia tuta familio, tiel, ke efektive estis okazo al mi diskuti +nur kun ˆsi: Mi formulis mian demandon proksimume jene: ”Sed ˆcu povas +esti, ke vi vere kredas pri la paciga forto de via Esperanto?” + +Sˆi respondis: ”Nu, jen: al mi ˆciuspeca fanatikeco estas fremda, eˆc timiga. +Tio, kion ni vidas ˆcirkau˘ ni sufiˆcas, por ke ni timu la ekzaltecon. Mi igˆis +iam esperantisto, ˆcar tiam mi estis tute juna kaj idealisto: eble ankau˘ tio +havis decidan gravon, ke mi esperis multe da plezuroj, facilaj plezuroj. Por +mi malfermigˆis la mondo, kiam ˆgi malvastiˆgis por la aliaj. Kiel esperantisto +mi travivis ravajn epizodojn, surprizajn por ˆciu pesimisto. Dau˘rus tre longe +paroli pri tio. Sed unu afero estas certa: ke el tiuj mozaikeroj jam elformiˆgas +tute klara konvinkigˆo. Gˆ i ne estas plu supraˆa bildo; gˆi havas profundon +kaj perspektivon. El la plezuroj fariˆgis taskoj kaj konscio, el la konscio +konscienco; respondeco pri ˆcio, kio okazas en la mondo. . . ” + +”Dostojevski” mi diris. + +”Jes iel, kiel Dostojevski komprenas kaj komprenigas la respondecon de ˆciu +unuopulo. Nun mi eble ne scias, ˆcu mi povas kredi pri la proksima sava +rolo de Esperanto; patentmedicino ˆgi ne estas. La tempoj estas pli kaj pli +malhelaj: kio povas sekvi, pri tio mi eˆc ne volas pensi. Sed tamen mi kredas +– jes, mi kredas. . . sed cetere la demando ne plu povas esti, ˆcu mi kredas, +ˆcar mi tute simple vivas en Esperanto”. + +Proksimume tiel ˆsi diris. La au˘skultanto demandis: + +– Kiel estis poste? + +– Poste mi mem iˆgis esperantisto. + +La bruo plifortigˆis. Sed tio estis la propraj kanonoj. La aliaj nun certe estis +proksime. Cˆ u la celo estis la stacidomo? Nu, tiu spektaklo ne dau˘ros longe. + +Estis eksplodo ie pli proksime. Ne gravas. + +– Kaj poste? + +– Nenio estis poste. +– Cˆ u vi enamigˆis al ˆsi? +– Jes, iel simile. Sed ˆsi preferis mian amikon. Sˆi ne povis esti feliˆca. Li tirigˆis +al aliaj magnetoj. + +– Kie li nun estas? + +– Li kuˆsas en amastombo en Balkano. Li estis volontulo. + +– Kaj ˆsi? + . LA VEKIGˆ O 71 + +– Sˆia patro estis gvidanta liberpensulo. Malamiko de la nacio, kiel oni diras. +Mi ne scias, kie ˆsi povas esti. Eble ˆsin savis ˆsia bona stelo. + +– Kion vi pensas do nun? + +– Mi havas nur unu brakon kaj povus havi kau˘zon por esti amara. Sed mi ne +estas tia. Mi ofte pensas pri tiu ˆci epizodo. Estis interese interkonigˆi kun tiu +knabino. Estus bone scii, kie ˆsi estas. Estus bone scii, kie estas niaj similuloj. +Sentimentala mi ne estas, sed mi havas la guston de bela, homa travivaˆo en +mia animo. Mi pensas ofte nun pri la vortoj de Dostojevski: ”Cˆ iu el ni +estas respondeca por ˆciuj kaj por ˆcio, kio okazas sur la tero”. Mi kredas, ke +ankau˘ nun formiˆgas tiaj mozaikoj; ankau˘ nun, dum tiuj ˆci senhontaj tempoj +maturigˆas homaj pensoj, kiuj signifas Esperanton, au˘ simple fratajn ideojn. +Kio ajn okazas, mi kredas pri tio. + +La infera klakado de la flugmaˆsinoj subpremis ˆciun penson kaj ˆciun vorton. + +– Nun ili estas super ni. Ho – + +*** + +El la bombˆsirmejo de la vilao oni elfosis du junajn virojn. La unubrakulo, +la rakontinto, jam ne plu vivis, sed la alia militkriplulo jes. Baldau˘ klariˆgis, +ke liaj vundoj estas malgravaj. Rekonsciigˆinte li baldau˘ retravivis la lastajn +vortojn de sia kamarado. Li ne plu estis videbla al li; li vidis nur sangon. Li +ne sciis, ˆcu estas lia propra au˘ tiu de la kamarado. Rigardante la ruinojn, li +murmuris al si frazon, kiun li volis eldiri antau˘ la eksplodo. Estis alia frazo, +citaˆo el la Kulpo kaj puno de Dostojevski. Li ne havis tempon diri gˆin kaj +nun li provis per gˆi formi ponton super la abismo, kiu disigis la vivanton de +la mortinto: + +”Mi klinas mian kapon ne antau˘ vi, sed antau˘ la suferoj de la homaro”. + +La vivo volis vivi kaj sekvis novaj taskoj. + 72 CONTENTS + + Ribillard, Jean + +1904-1962. Franco. Majoro. Deˆoris multe ekster Eu˘ropo, precipe en Afriko, +kaj mortis en Tahitio. Eksigˆis el la armeo tuj post la 2a Mondmilito. Es- +perantistigˆis en 1948. Kunlaboris en ”Esperanto”, ”Heroldo de Esperanto”, +”La nica literatura revuo” kaj per franclingvaj artikoloj en diversaj gazetoj. +Redaktoro de la eu˘ropa eldono de ”La Budha Lumo”. + +Preˆgo de M’saud aperis unue en La nica literatura revuo en 1956 kaj poste +en ambau˘ liaj libroformaj verkoj, Vagado sub palmoj en 1956 kaj Vivo kaj +opinioj de Majstro M’Saud en 1963. En la ”preˆgo” la au˘toro ironias pri +homaj malvirtoj kaj malfortaˆoj, sed lokas ilin en la figuron de lamentema +kaj iom vanta azeno. Humure kaj pensinde en bela stilo. + . PREGˆ O DE M’ SAUD 73 + +Preˆgo De M’ Saud + + de Jean Ribillard + + Aperis en la nica literatura revuo, 1/6 1956. Ankau˘ en Vagado + sub palmoj, UEA 1956 + +Dio bona, kiel fervore tiu bastono draˆsas mian skeletan spinon! De la opala +tagiˆgo ˆgi superˆsutas min per obstina timpanado. Cˆ u gˆi prenus mian pelvon +por ne rompebla gongo? + +Mi ja agnoskas, ke mi estas nur malnova azenaˆco, kiu urgˆe bezonas riparon, +sed kiu tamen meritus pli da estimo pro longedau˘ra servuto. Cˆ i matene +mi au˘dis viron flustranta pri mizerulo: ”Li spertas hundan vivon”. Se tiu +kreteno scius, kio estas vivo de azeno! Sed veˆgemi ne mieligos mian fa- +ton. Amiko, samvoju kun mi gˆis la bazaro, kie mia kruela mastro vendos +siajn fabetojn. . . se mi gˆin atingos. Babilante mi forgesos mian nigran sor- +ton. Antau˘ longlonge, dek jaroj eble, mi naskigˆis en la palmaro de Colomb- +B´echar, iun koralan au˘roron, inter florplena oleandro kaj bedo el hirtaj kar- +doj. En tiu vergilia lulilo kaˆse sidis duobla au˘guro, kiu sigelis mian destinon. + +Mi estis rava hufuleto, la ˆgojo de la ˆgardeno, la trezoro de mia panjo. Mi +rapide admirigis la tutan najbararon, kun fidebla piedo, perlgriza nazo kaj +la plej ˆcarmaj oreloj, kiujn oni iam vidis. ”Vera rozkapeto”, asertis la kom- +petentuloj. Pro tio oni baptnomis min M’ saud (1). Mi floradis en gracio +kaj belo, kiam mortis mia kara patrino, foruzita de malmoderaj traktoj. +Tiam ˆcesis miaj senzorgaj infanjaroj, kaj mi devis perlabori mian vivofo- +jnon. Sˆargˆite per du vastegaj junkokorboj mi trotetis al la oficira klubo, +kie mia mastro ˆciutage liveris siajn frumaturajn legomojn. La edzino de Lia +Kolonela Moˆsto min vidis. Al ˆsi mi plaˆcis. Post nur formala marˆcando ˆsi +aˆcetis min por rajdigi sian sepjaran filon. Tiel mi eniris en la afrikan armeon. + +(1) Araba nomo, kiu signifas: feliˆca. + +Dio komplezema, liberigu min de tiu furioza svingilo, kiu sonorile muzikas per +miaj senkarnaj koksoj! Ne tiel ofte festu Paskon! Vi senpripense sufloras, ke +mi jam suferis pli gravajn turmentojn, ke ˆciuj azenoj en la mondo submetiˆgas +al la komuna legˆo, ke cetere la determinismo postulas. . . jes, vi eble pravas; +sed mi rebatas, ke mi neniam aprobis tian metodon de edukado. Aliflanke +mi petas helpon, ne oracion. + +Ne sen nostalgio mi memoras la bonˆsancan tempon, kiun mi pasigis kiel +rajdazeno. Oni kovris mian lanugan dorson per dika ˆsafpelto, kiu ricevis riˆce +orbroditan selon el ruˆga felo, surmetis mian kapon per brido kun bantoj kaj +kvastoj. Tiel dande ornamita, mi belis, mi lumis, mi gemis. . . malmulte +mankis, ke mi krevu pro orgojlo. Oni konfidis min al giganta kavaleriano +araba, same nigra kiel postaˆo de marmito, kiu akompanadis la fileton de la +kolonelo dum lia ˆciumatena kavalkado. Antau˘ ol eliri el mia stalo mi kutime +lunˆcis per blonda aveno, freˆsa herbo kaj karotoj el Algˆerio. + 74 CONTENTS + +Ho! tiuj karotoj, karmezinaj, molaj, sukeraj, kies dolˆca suko gutadis el +mia festa buˆso, kiujn mi longe maˆcadis kaj frandis ˆgis krakrompo de mia +subventra rimeno! Ili donis al mi tiun brilrufan hararon, tiun fajran rigardon, +tiun altfieran mienon, kiuj senprudentigis tiom da junaj azeninoj. Ne stulte +strabaˆcu, kvazau˘ mi ˆsercus. Mi malgaje konfesas, ke mi nun pli tau˘ge similas +al birdtimigilo ol al donˆuano: mia dekstra orelo ˆcifone balanciˆgas super miaj +mukecaj nazkavoj, la alia estas punte tinetrua; hierau˘ mi sputis mian lastan +molaron, kaj mi malrekte funkcias pro reu˘matismo. Sed tion ne dubu, amiko, +en tiu epoko mi furoris kaj nenombris miajn amsukcesojn. + +Kun la infano surdorse, sekvate de la fidela kavaleriano en blanka turbano +kaj rugˆa burnuso, mi agrable vagadis tra la palmaro, tra la stratoj, por gajni +favorojn kaj karotojn. Ni kune vizitis la amikojn de mia eta princo, kiuj +min manflatis, dorlotis, eˆc kisis sur la fruntalo. ”Sed kie kuˆsas la pasintjaraj +neˆgoj”, kiel susuris la kolonelo karesante sian kalvan verton. Ni iafoje ˆgisiris +la oficiran klubon, kie la ridhumoraj leu˘tenantoj honoris min per bongustaj +petolaˆoj. Mi devas aldoni, ke ili pliˆguste ludis per mi ol kun mi. + +Iun tagon elektante momentan foreston de la intendanto, pacema majoro, ili +enˆsteligis min en lian teretagˆan oficejon kaj sidigis min – malfacile verdire +– en lian propran braksegˆon. Ili strebe arangˆis miajn antau˘ajn krurojn sur +lia skribotablo kaj survestis mian kranion per lia kvargalona kepo. Sˆajnas, +ke mi vereme samaspektis kiel iu ajn intendanto. Amuze, ˆcu ne? Kiam la +bonulo reeniris la ˆcambron kaj min ekvidis ˆce sia tablo, surkape portantan +lian kepon, li ˆstonigˆis pro surprizo kaj konsterno. Mi naive ridetis. Tuj +poste li subite igˆis tute sovagˆa. Li uragane kaptis ˆcion, kio trafis en liajn +manojn: la paperkorbon, la marokan tabureton, unu paron da botoj ˆuse +replandumitaj, unu kvinkilograman vortaregon. . . . kiujn li malice alpafis al +mia vizagˆo. Antau˘ ol mi povis eskapi tiun torentan lavangon, mi jam ricevis +la duvoluman Napoleon-kodon kaj la gipsan buston de Marˆsalo Bugeaud. +Renversinte la tablon, la fotelon kaj du-tri etaˆgerojn superplenajn de ˆsimaj +dosieroj, mi saltegis tra la malfermita fenestro, kvazau˘ fuzaˆo el bazuko. +Mi rekte impetis al mia hejmeca azilo, kiam tondro ekskuis la atmosferon: +estis fluganta skabelo, kiu frakasis la fenestran vitraron. Pri tio mi ankorau˘ +rikanas. + +Alian fojon, kiam la leu˘tenantoj kunsidis en la klubˆgardeno por celebri la +altigon de unu el ili al la kapitana rango, mi alvenis post promeno kun +mia juna rajdanto, kiu elseligˆis kaj domeniris. Mi surloke restis, dum mia +gardanto felise movigˆis en la direkto al la bierejo. Enblovis en la spiriton de +gajulo min inviti por tosti. Delikata afablaˆo, kiun mi digne prikonsentis. Li +plenigis sitelon je ˆcampanvino kaj ceremonie enˆsovis mian nazon internen. +Tio estis bona, malvarmeta, tio tikletis la uvulon. La suno flamis, mi soifis, +mi drinkis. Mi elsekigis la sitelon. Mi minute anhelis, kaj tuj flagris oraj +steletoj el miaj okuloj. Oni ovaciis min. Mi deziris riverenci por kvitanci +la noblan societon, kaj neatendite min trovis surtere sidantan. Mi restarigˆis +kaj iom stumblante komencis mazurki ˆcirkau˘ la tablo. Oni jam komplimentis +min, kiam ˆce dancfiguro alte plaˆca, tamen tre kompleksa, mi ne scias kiel +miaj kruroj interplektiˆgis, sed mi derviˆse kirliˆgis kaj abrupte falruligˆis sur +la gruzon. Gˆ ustatempe Lia Kolonela Moˆsto aperis. Silentis la voˆcoj, klakis +la kalkanumoj, dum mi singultadis pro ˆgojo kaj vigle baraktis por kunordigi +miajn ribelajn gambojn. + . PREGˆ O DE M’ SAUD 75 + +Doninte, ho Dio bonkora, vi reprenas. Kio do restos al mi, via amanta +kreitaˆo? Nur krustopecoj, dornaj herbaˆcoj kaj vergoj. Cˆ u vi forgesis, ke +unu el miaj praavoj kolportis vian filon al Egiptujo? Mi nete imagas la +scenon, kvazau˘ mi mem gˆin ˆceestus: sur mia estiminda praulo rajdas Jusef en +beduena burnuso, kun flavaj babuˆsoj balaantaj la varman sablon, tenante en +siaj brakoj Aisa’n la Dian bebon; malantau˘e Mirjam piede lau˘iras la spurojn +de mia glora parenco, kun sur siaj ˆsultroj tornistro da grio, unu kuirpoto kaj +la suˆcboteleto. Ne miru, fremdula amiko, tiamaniere de la antikvaj tempoj +vojagˆas la semidaj familioj. Estas sagˆa kutimo. Survoje al la bazaro vi certe +renkontos similajn kvaropojn. Sed ni revenu al nia afero. + +El la bierejo elˆsprucis la kavaleriano. Li min vertikale rektigis, energie +elkraˆcis eksteren kaj brute forsendis per ardaj piedbatoj sur la gluteojn. +Persekutate de tiu rabia pendigindulo, mi ˆstorme travelis la placon gˆis mia +akceptema rifuˆgejo, kien mi komate disfalis. Mi vekigˆis nur la postmorgau˘on. +Mi denove dau˘rigis mian oficon sed neniam plu vizitis la oficiran klubon. +Poste la kolonelo forlasis Colomb-B´echar. Sudana negocisto min aˆcetis kaj +kondukis al Beni-Abb`es kun sia dromedara karavano. Mi preskau˘ perdis la +vivon dum tiu danteska ekskurso, tiom pro la ekscesa varmo, kiu ˆsancelis +bestojn kaj homojn, kiom pro pezega ˆsargˆo el kontrabandaˆoj, kiu mueladis +mian ˆsvelmolan lumbon. Oni lokis min inter du malfrivolaj dromedaroj. +Per ˆcirkau˘kolo oni ligis min al la antau˘a, kiu tirane hau˘lis min, dum la +malantau˘a, pro senila monomanio, pasie provadis sin paˆsti el la haroj de mia +postaˆo. Sufokate per la streˆcita ˆsnuro, kiu draste segadis miajn vertebrojn, +ˆgisfele tondate per senbreˆca dentaro, ne povante halti eˆc por pisi, mi travivis +hororan terursonˆgon. Mi tiele inau˘guris mizeran ekziston, kiun de tiam mi +senespere trenas. + +Mi ne rakontos al vi, kiom da profesioj mi poste plenumis: plugisto en +Beni-Abb`es, migranta komercisto en la Sau˘ra-valo, akvoportisto en Ksabi. . . +kiom da turmentoj mi ˆcie eltenis: bastonadoj, malsato, skabio, sunfrapoj, +tabanoj. . . la plej bonajn mi preferas prisilenti. Mi, kiu estis ˆciumatene +striglita, brosita, polurita, kun jasmen-floro ˆce la brido kaj kombita vosto +– vidu tiun necesejan balaileton, kiun mi nun publike montras – mi rapide +velkiˆgis pro hontinda neglekto. + +Kio vi fariˆgis, Rozkapeto ? + +Plie tre ˆcagrenas min tiuj kalumniaj klaˆcoj, kiuj tralande kuras pri miaj +mensaj kapabloj. Kiam malklera lernanto ne scias solvi matematikan prob- +lemon, la instruisto nomas lin azeno kaj kapvestas per paperˆcapo kun du +longaj konusoj. Kiam malˆgentila homo ne plu povas argumenti al idioto, li +azenumas lin. Cˆ ar li malˆsatis la liron de Apolono, tiu ˆstipula Regˆo Midaso +estis kronita per azenoreloj kaj lia barbiro lin perfidis. Meritite! Por kom- +penso, memoru, ke Sˆimson senpene buˆcis mil filistrojn per ununura makzelo +de azeno. Oni opinias malharmonia mian blekon. Ne tia mi ˆgin taksas. Unu +monduman vesperon ˆce la kolonelo mi au˘dis virinon, brunan kaj vastakorpan, +plengorˆge kanti plurajn melodiojn. Mi asertas al vi, amiko mia, ke ˆsi teruris +la tutan kvartalon, kaj ke, se mi estus ne firme piedligita al solida krado, mi +panike forgalopus ˆgis Arabio. Al mi la knaboj ˆetas ˆstonojn, al ˆsi ia kolonelo +oferis florojn kaj ˆcokoladon. Mi blekas ne pro plezuro, sed iafoje, dum la + 76 CONTENTS + +plenlunaj noktoj, por amvoki pin-up-inon gracitalian kaj velurhau˘tan, ankau˘ +plejofte por prikrii al la siroko la mizeron kaj malesperon, kiuj torturas mian +genton de kiam ˆsipkapitano Noa gˆin forregalis el sia arkeo. ”Ofte kantas la +buˆso, kiam ploras la koro”, skribis via profeto Zamenhof. ˆcar mi denaske +estas pacema kaj sendefenda, tial ˆciu disverˆsas sur min sian koleron, sian +malsagˆon, sian malicon. Dio justa, kiu dormetas sur via reakcinubo, estingu, +mi petas, tiun ofendan fifamon, kiu venenas miajn siestojn. + +Promesite? Dankon. + +La lastan jaron mi servis en la franca administracio malgrau˘ tiu aˆca inten- +danto, kiun vi jam konas. Jes, mi estis oficiala kuriero. Cˆ iun duan semajnon +de Benis-Abb`es al la militista posteno de Timudi mi alportis leterojn, gaze- +tojn, pakaˆojn rekomenditajn au˘ ne. Mia nova estro estis kadukulo preskau˘ +tiel ˆsrumpinta kaj pigra kiel mi. Bela paro! Ni kune lante vojiris sub la +senkompata suno, ˆci tie gapante al timida gazelo, tie pau˘zante ˆce seka gu- +marbo. Kial hasti? Ni estis du ˆstatfunkciistoj. Cˆ iam kore akceptis nin la +soldatoj, same kiel atendatajn gastojn. Ekde la alveno li vizitis la kuire- +jon, el kie flirtis apetitvoka odoro de frikasaˆo. Miaflanke mi festenis per +hordeo, pankrustoj, terpomaj ˆselaˆoj, eˆc sukerpecoj. Post beata ripozo ni +ekreiris al Beni-Abb`es ˆce karbunkola krepusko, kiu gradete nin sorbadis en +sian ametistan apoteozon. + +Antau˘ du monatoj la soldatoj translogˆiˆgis en Adrar. Mi nuntempe ˆsvitas +profite al krudaˆca kampisto de Guerzim, kiu pli volonte pagas per branˆco el +tamariko ol per plado de sabelikoj. Aliparte la tiea klimato ne konvenas al +mia senmedola ostaro. La oazo estas tro varma. Oni konfidencis al mi, ke +de la bovino de la kaido oni eltiras ne lakton, sed jahurton. Tion ne ripetu. +Tio sabotus miajn rilatojn kun la kaido, kiu estas ne tre sprita, kaj kiun mi +bezonas por propono al pensio. Ve, ˆsajnas, ke la afero ne brulas! + +De la vivo mi nenion plu atendas, krom la tutmonda pereo, nome mia propra +morto, kiu nepre baldau˘ okazos, se mi prokrastas dietsezonon en Vichy. Nur +trio da ˆsakaloj povos semajnfine pikniki per mia fibroza viando, kaj per mia +felo jam delonge batata oni faros bonkvalitan tamtamon, kiu tra la dunoj +rulsonos dum la ramadanaj vesperoj. Amen! + +Dio ˆciopova, indulgu vian lacan sklavon. Kompatu al lia vundita nuko, al liaj +ˆsiritaj hufoj, al tiu trivita hararo, kiu iam pekigis la virgulinetojn. Helpu al +li sendolore enˆsoviˆgi en vian zoologian edenon. Tie en la ombro de foliriˆca fi- +garbo, inter karotˆgardeno kaj luzernkampo, tuj apud fontano de ˆcampanvino, +li poreterne lau˘dos vin. Nur permesu, ke fojfoje li retrovu tiun ˆcarman koke- +tulinon, kiu tiel plaˆcis al li en la palmaro, la tagon de la nacia festo, kaj M’ +saud plene ˆguos vian ˆcielon. + +Sed filozofi ne satigas stomakon. Jen la bazaro, kie mi forskuos tiun malben- +itan sakon da fabetoj. Nu, kara amiko, ˆgis morgau˘. + +Alportu verdan skarolon! + . SCHWARTZ, RAYMOND 77 + + Schwartz, Raymond + +1894-1973. Franco; bankdirektoro. Esperantisto de 1909. En tiam germana +naskigˆloko Metz li fondis en 1913 Esperanto-grupon (”Amika Rondo”). Li +gvidis la famajn Esperanto-Kabaretojn ”Verda Kato” (1920-26), ”Bolanta +kaldrono” (1936-39) kaj ”Tri Koboldoj” (1944-56) en Parizo. Publikigis po- +emojn kaj artikolojn en diversaj gazetoj, precipe en ”Literatura Mondo”. +De 1933 ˆgis 1936 redaktis la spritan kaj satiran gazeton ”La Pirato”. Kun- +laboris en ”Literatura Mondo”, ”Franca Esperantisto”, ”La nica literatura +revuo”, ”Sennacieca Revuo”. Unu el la plej popularaj figuroj de nia liter- +aturo. Lingva ekvilibristo, malamiko de hipokriteco kaj prudeco. + +Aperis de lia mano du poemaroj, Verdkata testamento en 1926 kaj La stranga +butiko en 1931, du novelaroj, Prozo ridetanta en 1928 kaj Vole. . . novele en +1971, du romanoj, Anni kaj Montmartre en 1930 kaj Kiel akvo de l’ rivero +en 1963, kaj du miksitaj verkoj, La gˆoja podio en 1949 kaj Kun siaspeca +spico! el 1971. La novelo La puto de Paupel`eche aperis en La nica literatura +revuo en 1957 kaj en Vole. . . novele en 1971. Gˆ i estas bonhumora kaj tipa +ˆsvarcaˆo ˆgis la fino, kie tamen surprizas tute makabra evento, kiun la au˘toro +eble traktis iom tro frivole. La rakonto estas sprita kaj la lingvaˆo bona. + 78 CONTENTS + + La Puto De Paupel`eche + + de Raymond Schwartz + + Aperis en la nica literatura revuo 2/6, 1957. Ankau˘ en Vole. . . + novele, 1971, Iltis 1987 + +Estis agrable, dum tiu junia posttagmezo, inertadi sur la teraso de sinjoro +Rondoux. Du platanoj, plenagˆaj fortikuloj, sunombrelis super niaj kapoj tiel +deˆorfervore, ke la granda inkvizicianto supre ne povis kontrabandi eˆc nur +unu okulumon tra la kompakta foliaro. Siaflanke, la proksima maro, kvankam +mem tro maldiligenta por konigi sian ˆceeston per la ondobruo, tamen – ˆcar +gˆi ne sukcesis senfine reteni sian spiron – konsentis de tempo al tempo ellasi +langvorajn efluvojn, saturitajn de salgusto kaj algoparfumoj, kiuj sugestis +iom da freˆseco. + +Estis agrable sur la teraso de Sinjoro Rondoux ankau˘ ˆcar proksimiˆgis la horo +de l’ aperitivo! + +Mia gastiganta najbaro neniam apartenis al la raso de tiuj mornaj soifan- +toj, kiuj sub pli rigoraj ˆcieloj ˆsteliras solaj al tristaj verˆsejoj. Por sinjoro +Rondoux la horo de l’ aperitivo estis okazo de societa manifesto, ceremonio +disvolviˆganta lau˘ certaj ritoj, kies apogeo triumfis en la ˆciufoja konstato, +ke ekzistas harmonio kaj nedetruebla simpatio inter homoj, kiuj celkon- +scie sidiˆgas ˆce la sama tablo. Tial sinjoro Rondoux bezonis ˆciam almenau˘ +unu kunoficanton, por kiu rolo mi estis la gˆusta homo, kredu min! – Pre- +parekzerce oni devis subteni iom da konversacio, foje serioza, foje ˆserca, +nepre vigliga. Tiam, inter du frazoj, kvazau˘ malfermante parentezon, digne- +senhaste mia gastiganto malaperis en la domon, revenis kun la glasoj, sidigˆis, +babilis, reiris kaj revenis kun karafo da akvo. Poste li alportis la botelon. +Demokratan botelon, sen ia etiketo. Gˆ i estis la ”pastiso” hejme preparita +kaj cetere, dum tiuj milittempoj, jam delonge ne plu trovebla en la komerco. +Kiom da malfacilaˆoj li devis venki, dum ja mankis ˆciaspecaj konsumaˆoj, +por havigi al si konvenan alkoholon, ne tro falsitan, por malkovri ˆce kaˆsemaj +herbaˆistoj ˆciujn ingrediencojn, kiuj post gˆustdau˘ra trempigˆo en la alkoholo +donos al ˆgi tiun unikan bukedon da Provencaj aromoj, super kiuj suverenos +la palat-amika anizo! + +Laste li alportis la teleron kun la glacipeco. Kaj senmanke ripeti [diff truncated]